Prawda

Poniedziałek, 6 maja 2024 - 04:43

« Poprzedni Następny »


Gdy ospa cię chwyta za serce


Paulina Łopatniuk 2015-10-31

Ospa wietrzna u małego Franka; Matt Adams; CC BY-NC-ND 2.0; https://www.flickr.com/photos/mattadams/135857225/in/photostream/
Ospa wietrzna u małego Franka; Matt Adams; CC BY-NC-ND 2.0; https://www.flickr.com/photos/mattadams/135857225/in/photostream/

Media i sądy prześlizgnęły się jedynie nad kwestią lekarza, który odradził rodzicom trzyletniego Jasia szczepienie dzieci przeciwko ospie. Swego czasu wyciąganie poważnych konsekwencji zawodowych od personelu medycznego podważającego standardy medyczne/naukowe postulowała prof. Teresa Jackowska, konsultantka krajowa w dziedzinie pediatrii. Zaraz po powołaniu na stanowisko konsultanta krajowego powiedziała, że lekarze i pielęgniarki, którzy zniechęcają rodziców do szczepień, powinni tracić prawo wykonywania zawodu.

Ospa wietrzna. Taki drobiazg, powszechnie bagatelizowana choroba wieku dziecięcego. Nic takiego. Banał zupełny. Rzecz niewarta uwagi.

Tyle że niekoniecznie i nie zawsze.


Ospa wietrzna; Phyllis Buchanan; CC BY-SA 2.0; https://www.flickr.com/photos/pgautier/491617816/in/photostream/
Ospa wietrzna; Phyllis Buchanan; CC BY-SA 2.0; https://www.flickr.com/photos/pgautier/491617816/in/photostream/

Ostatni głośny przypadek ospy wietrznej w Polsce to historia, która zakończyła się tragicznie. W tym miesiącu właśnie zakończyły się batalie sądowe, które niestety ominęły pierwsze ogniwo opowieści, czyli pediatrę, który według relacji prasowych odradził szczepienie przeciwko ospie wietrznej, deklarując, że “ospę przecież się przechodzi”. No owszem, przechodzi się, jednakowoż przechodzi się nader różnie. Przechodziłam ospę ja, przechodziła moja siostra i moja kuzynka (wspólnie mniej więcej zresztą, bo też i jest ospa chorobą bardzo zaraźliwą) – to nie było lato, które wspominałabym szczególnie dobrze, bo ospa choćby i bez powikłań nie jest niczym przyjemnym, jednak nawet gdyby pominąć związany z tym schorzeniem oczywisty dyskomfort, ospy nie należy lekceważyć.


Ospa wietrzna; Petras Gagilas; CC BY-SA 2.0; https://www.flickr.com/photos/gagilas/3824821658
Ospa wietrzna; Petras Gagilas; CC BY-SA 2.0; https://www.flickr.com/photos/gagilas/3824821658

W Polsce specjaliści mówią o około 200 tysiącach zachorowań na ospę wietrzną rocznie (w roku 2014 liczba zachorowań przekroczyła 220 tysięcy), z czego nawet ponad 1000 chorych  może niestety wymagać hospitalizacji. I nie, nie jest zgodne z prawdą powszechne przekonanie, że niebezpieczeństwo grozi tylko pacjentom jakoś szczególnie obciążonym – przewlekle chorym, z niedoborami odporności, etc. Wg PZH w 2012 hospitalizowano 1361 przypadków – 80% tej liczby to dzieci do lat 10, wśród nich 90% stanowiły dzieci bez obciążeń, zdrowe przed zachorowaniem. Co więcej, mimo że zwykło się uważać ospę za schorzenie może i nieprzyjemne, ale generalnie łagodne, zdarzają się też w jej przebiegu zgony. Nie tylko w Polsce (uprzedzam ewentualne zastrzeżenia do poziomu naszej opieki zdrowotnej – linkowany raport mówi o około 100 spowodowanych ospą zgonach rocznie w Stanach Zjednoczonych). Ot, taki drobiazg – po prostu rozmawiając o ospie, zapominamy zazwyczaj o jej powikłaniach. Owszem, najczęściej mamy do czynienia z niezbyt groźnymi skórnymi nadkażeniami bakteryjnymi, ale – pomijając już potencjalne dodatkowe efekty działań samego wirusa (np. wirusowe zapalenia płuc, wątroby czy mózgu – to ostatnie bardzo rzadkie – do 2 przypadków na 10 000 zachorowań) – wikłające ospę infekcje bakteryjne mogą skończyć się poważnie – w literaturze medycznej notuje się cały wachlarz możliwych zagrożeń, od zapaleń płuc po posocznicę, od zapalenia ucha po zapalenie osierdzia. I to właśnie artykuł o tym ostatnim powikłaniu zainspirował tekst, który w tej chwili czytacie.


Pięcioletnie dziecko, o którym mowa, nie było może przypadkiem w pełni zdrowym i bez obciążeń. Dziewczynka była niedożywiona, choć nie w stopniu ciężkim. Została przyjęta do szpitala z powodu trwającej od kilku dni bolesnej opuchlizny lewej nogi i gorączki z zaburzeniami świadomości z niechęcią do przyjmowania pokarmów, którym to dolegliwościom towarzyszyła typowa dla ospy wietrznej wysypka. Przy przyjęciu lekarze zanotowali dodatkowo zmiany osłuchowe nad płucami, nie wykrywając jednocześnie żadnych poważniejszych zmian neurologicznych. Również badania laboratoryjne nie wykazały istotniejszych odchyleń od normy, jednak 14 godzin po przyjęciu do szpitala dziecko zmarło z objawami niewydolności krążeniowo-oddechowej.


Osierdzie miast jak zwykle gładkiego i lśniącego jest matowe, nierównomiernie wybarwione, o nierównej, “poszarpanej” powierzchni; CC BY-NC-SA 3.0; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19332925
Osierdzie miast jak zwykle gładkiego i lśniącego jest matowe, nierównomiernie wybarwione, o nierównej, “poszarpanej” powierzchni; CC BY-NC-SA 3.0; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19332925

Przyczyny niespodziewanego zgonu wyjaśniła sekcja zwłok. Zmienione krwotocznie i ropnie osierdzie (błoniasty pokrywający serce “worek”), martwicze zmiany wokół tętnic wieńcowych, obrzękły mięsień sercowy (w obrazie mikroskopowym nacieczony zapalnie). W pniu płucnym (głównym naczyniu tętniczym doprowadzającym krew z prawej komory serca do płuc) zamykające całkowicie jego światło skrzepliny. Liczne zawały krwotoczne w obu płucach. Drobne ropnie w szczytach obu płuc. Pod mikroskopem pośród obszarów martwicy w miąższu płuc liczne kolonie bakterii. W mózgowiu obrzęk i jedynie niewielki odczyn zapalny z rozległą odczynową odpowiedzią ze strony komórek glejowych (i tu, widać, coś się zaczęło dziać). Ogniska zmian niedokrwiennych w jelitach (prawdopodobnie wtórne do uogólnionych zmian zatorowo-zakrzepowych). Zakrzepica żył głębokich (lewa noga, pamiętacie?) z zakrzepowym zapaleniem żył powierzchownych. W zmianach skórnych typowy dla wirusa ospy wietrznej i półpaśca obraz efektów cytopatycznych (ospę zresztą potwierdziły też wykonane przy przyjęciu do szpitala badania serologiczne). Zmiany wystarczające by zabić dorosłego zdrowego człowieka (sama zatorowość by wystarczyła), cóż mówić o niedożywionej pięcioletniej dziewczynce.


Rozcięty pień płucny (obok, po prawej – aorta, na dole przekrój przez mięsień sercowy), strzałka wskazuje skrzeplinę w jego świetle; CC BY-NC-SA 3.0; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19332925
Rozcięty pień płucny (obok, po prawej – aorta, na dole przekrój przez mięsień sercowy), strzałka wskazuje skrzeplinę w jego świetle; CC BY-NC-SA 3.0; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19332925


Duży zator zamykający obie tętnice płucne – strzałki pokazują skrzeplinę w świetle rozciętych wzdłuż naczyń (w tle płuca); Bakerstmd, Wikipedia; CC BY-SA 4.0
Duży zator zamykający obie tętnice płucne – strzałki pokazują skrzeplinę w świetle rozciętych wzdłuż naczyń (w tle płuca); Bakerstmd, Wikipedia; CC BY-SA 4.0

Powikłania kardiologiczne nie są typowym przykładem komplikacji towarzyszących ospie wietrznej, to prawda, jednak od czasu do czasu zdarzają się. Nie dajmy się zwieść specyfice tego konkretnego przypadku. Dziewczynka, fakt, była niedożywiona, ale absolutnie nie jest to warunkiem niezbędnym to pojawienia się tego typu powikłań – ledwie rok później Pediatric Cardiology opisywało przypadek zapalenia mięśnia sercowego i osierdzia u dziewczynki sześcioletniej. Zdrowej i bez obciążeń. Ta pacjentka na szczęście przeżyła. Kolejny rok, kolejny artykuł. Tym razem siedemnastolatek, który w przebiegu ospy trafił do szpitala z podejrzeniem zawału i typowymi badaniami laboratoryjnymi sugerującymi uszkodzenie mięśnia sercowego. Sugerowany zawał okazał się być wikłającym infekcję zapaleniem mięśnia sercowego. Chłopak przeżył. Przypadek zeszłoroczny – z podobnymi, typowymi dla zawału objawami w szpitalu wylądował młody (dwudziestotrzyletni) mężczyzna. Wdrożone w zawiązku z objawami leczenie okazało się nieskuteczne, a sam “zawał” dość szybko ujawnił swą rzeczywistą naturę. Tak, rozumiecie już – znów ospa. Znamy też już przypadki towarzyszących ospie zaburzeń zatorowo-zakrzepowych (wywołującego ospę wietrzną wirusa VZV posądza się o umiejętność uszkadzania wyściełającego ściany naczyń krwionośnych śródbłonka, co przyczynia się do powstawania przytykających naczynia skrzeplin), także poważniejszych, kończących się ciężką zatorowością płucną. Do spektrum okołoospowych zaburzeń sercowo-naczyniowych dorzućmy jeszcze poważne zaburzenia rytmu serca. A potem zastanówmy się czy aby na pewno bezpiecznie jest ospę bagatelizować.


Ospa wietrzna; zmiany widoczne także na podniebieniu; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3241947/
Ospa wietrzna; zmiany widoczne także na podniebieniu; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3241947/

Na początku tekstu wyraziłam żal, że media i sądy prześlizgnęły się jedynie nad kwestią lekarza, który odradził rodzicom trzyletniego Jasia szczepienie dzieci przeciwko ospie. Swego czasu wyciąganie poważnych konsekwencji zawodowych od personelu medycznego podważającego standardy medyczne/naukowe postulowała prof. Teresa Jackowska, konsultantka krajowa w dziedzinie pediatrii:

Zaraz po powołaniu na stanowisko konsultanta krajowego mówiła Pani, że lekarze i pielęgniarki, którzy zniechęcają rodziców do szczepień, powinni tracić prawo wykonywania zawodu. Dlaczego?

Nie chodzi tylko o szczepienia. W każdej dziedzinie medycyny lekarz jest zobowiązany do postępowania zgodnie z zasadami Evidence Based Medicine, a jeśli takich nie ma, co się zdarza – z uznanymi zaleceniami towarzystw naukowych i/lub grup ekspertów, specjalistów. Lekarze, którzy postępują inaczej, powinni tracić prawo wykonywania zawodu. Dotyczy to zarówno lekarzy, którzy podważają sensowność i bezpieczeństwo szczepień, jak i tych, którzy odczulają pacjentów za pomocą kulek czy leczą ziołami pacjentów z rozpoznanymi chorobami nowotworowymi.

To brzmi brutalnie, jednak brutalne też mogą się okazać konsekwencje wątpliwych merytorycznie porad niektórych lekarzy. Czy w grę wchodzi “leczenie” czegokolwiek poważniejszego homeopatią, czy odradzanie – mimo braku przeciwwskazań medycznych – szczepień ochronnych, skutki bywają nader nieprzyjemne, a przecież na lekarzu spoczywa obowiązek udzielenia pacjentowi możliwie rzetelnej porady, porady zgodnej z – jak to ujmuje Kodeks Etyki Lekarskiej – współczesną wiedzą medyczną. Pacjent nie musi tej wiedzy posiadać, ale powinien móc oczekiwać, że jego lekarz nią dysponuje lub przynajmniej wie dokąd pacjenta wiedzy szukającego skierować (nikt z nas wszak nie musi wiedzieć wszystkiego, gdzie wiedzy szukać jednak lekarz musi być świadom).


Nie tylko dzieci chore można zaszczepić bezpłatnie. http://www.mp.pl/szczepienia/programszczepien/polska/show.html?id=71766
Nie tylko dzieci chore można zaszczepić bezpłatnie. http://www.mp.pl/szczepienia/programszczepien/polska/show.html?id=71766

Przypomnę zatem, skoro już o szczepieniach przeciw ospie wspomniałam – szczepionka przeciwko ospie wietrznej istnieje, choć w Polsce zalicza się ją do szczepień zalecanych jedynie, a co za tym idzie – płatnych. Nie jest odpłatna jedynie w przypadku wybranych, uważanych za szczególnie narażone, grup (obok dzieci z upośledzeniem odporności i ich rodzin kategoria ta obejmuje, o czym warto pamiętać, maluchy narażone na infekcję ze względów niekoniecznie czysto medycznych, np. dzieci “żłobkowe”). Warto w miarę możliwości skorzystać – na świecie dzieci szczepi się przeciw ospie od dawna (po raz pierwszy szczepionki zastosowano pod koniec lat osiemdziesiątych w Japonii i Korei), a badania pokazują, że szczepienia zapewniają długotrwale (najdłuższe dotąd prowadzone obserwacje mówią o przynajmniej 14 latach) wysoki poziom ochrony poszczepiennej – jeśli nawet chorobie nie uda się zapobiec, jej przebieg jest znacząco łagodniejszy. A, że tak rzucę na koniec bon motem, lepiej zapobiegać niż leczyć, bo ze skutecznym leczeniem niestety czasem możemy nie zdążyć.


(Przypominam tylko, że patologów możecie śledzić też na fejsbuku – warto tam zaglądać)


Literatura:

Hemorrhagic Pericarditis in a child with primary varicella infection (chickenpox). BN Nandeesh, A Mahadevan, TC Yasha, SK Shankar; Indian Journal of Pathology & Microbiology 2009;52(2):237-239

Myopericarditis associated with varicella zoster virus infection. KL Kao, SJ Yeh, CC Chen; Pediatric Cardiology 2010;31(5):703-6

Varicella-Zoster Virus: Atypical Presentations and Unusual Complications. JW Gnann; The Journal of Infectious Diseases 2002;186(Supplement 1):S91-98

Varicella myopericarditis mimicking myocardial infarction in a 17-year-old boy. A De, D Myridakis, M Kerrigan, F Kiblawi; Texas Heart Institute Journal 2011;38(3):288-90

Cardiac complications in children following infection with varicella zoster virus. D Abrams, G Derrick, DJ Penny, EA Shinebourne, AN Redington; Cardiology in the young 2001;11(6):647-52

Varicella-zoster myocarditis mimicking acute myocardial infarction. I Donoiu, O Istrătoaie; Current health sciences journal 2014;40(1):78–80

Long-term Effectiveness of Varicella Vaccine: A 14-Year, Prospective Cohort Study. R Baxter, P Ray, TN Tran, S Black, HR Shinefield, PM Coplan, E Lewis, B Fireman, P Saddier; Pediatrics 2013;131(5):e1389-96

Successes and challenges in varicella vaccine. O Papaloukas, G Giannouli, V Papaevangelou; Therapeutic Advances in vaccines 2014;2(2):39-55.

 



Paulina Łopatniuk


Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce. (Wszystkie teksty Pauliny Łopatniuk publikowane w "Listach" ukazują się najpierw na blogu Autorki.)

Skomentuj Tipsa en vn Wydrukuj






Nauka

Znalezionych 1476 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Uprawy GM są dobre dla środowiska     2014-07-08
Bliskie spotkania z baronem MünchausenemPaulina Łopatniuk     2017-07-22
Indyjscy farmerzy wysiali ziarna GMO w proteście obywatelskiego nieposłuszeństwa     2019-06-13
Coraz mniejsza część głównych plonów roślin jadalnych na świecie idzie na wyżywienie głodnych, a coraz więcej wykorzystuje się do celów niespożywczych     2022-05-28
Maniok o wysokiej zawartości żelaza i cynku może poprawić odżywianie i zdrowie w Afryce Zachodniej     2019-02-05
Pierwsze spojrzenie na mikroby współczesnych łowców zbieraczy     2014-04-23
Wojna domowa w ludzkim genomie     2014-10-13
Badania dowodzą, że fakty nie mają znaczenia: jak propaganda wykorzystuje i normalizuje antysemityzm     2022-08-03
Nazistowscy lekarze i dzisiejsi antysemici: redefinicja etyki, żeby usprawiedliwić prześladowania Żydów     2022-07-18
Film dokumentalny “Know GMO”, nakręcany w Afryce, stawia wyzwanie panikarskiej kampanii straszenia ludzi     2015-11-07
Carl Zimmer o gatunkach i ochronie     2024-02-29
Maleńkim lisom na Wyspach Santa Barbara brakuje różnorodności genetycznej i strachu przed ludźmi     2016-05-15
Ekomodernizm i zrównoważona intensyfikacja     2015-06-17
Chemicznie zakamuflowana żaba     2015-12-12
Nie jesteśmy wszyscy neandertalczykami: tak postępuje nauka     2016-02-02
Strepsiptera – najdziwaczniejsze owady?     2015-12-22
Nigeria gotowa na spełnienie oczekiwań rolników     2022-07-08
Ogniska odry w Brooklynie w 2013 r.: Badanie kosztów antyszczepionkowej pseudonauki     2018-08-14
Atak “doktorostwa Wolfson” na rodziców chłopca, który zmarł na koklusz     2018-09-20
Naiwna promocja “integrowania” znachorstwa do medycyny     2018-01-29
Triumf Mao: Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie akceptuje szarlatanerię tradycyjnej chińskiej medycyny     2019-06-04
Rolnictwo biodynamiczne: podobne do antropozoficznej medycyny, ale dla farm     2018-04-06
Fabrizio Benedetti pyta: “Czy badania placebo wzmacniają pseudonaukę?”     2019-11-01
Naturopaci: potrafią uczynić nawet sól z Epsom potencjalnym zabójcą     2017-10-23
Obniżenie poprzeczki dla tradycyjnej medycyny chińskiej dla ideologii i zysku     2017-12-29
Szarlatan handlujący fałszywą nadzieją     2017-05-12
Czego może nas nauczyć była zwolenniczka antyszczepionkowców, Kelley Watson-Snyder     2019-08-30
Nanocząstki: nowy, jedyny, prawdziwy powód wszystkich chorób?     2017-03-24
Finansowanie społecznościowe terapii komórkami macierzystymi o nieudowodnionej skuteczności: wykorzystywanie hojności obcych, by płacić za szarlatanerię     2018-05-18
Antyszczepionkowcy - pielęgniarka lub lekarz nie powinni opiekować się dziećmi     2018-09-10
Wybuchy epidemii odry w Europie: zapowiedź tego, co przyjdzie do USA?     2017-07-24
Szczepionka HPV działa. Koniec kropka     2019-07-13
Akupunktura kontra nauka, wersja lingwistyczna     2017-06-01
Śmiertelność z powodu raka nadal spada wbrew twierdzeniom szarlatanów     2020-02-11
Efekt Krugera-Dunninga, antyszczepionkowcy i arogancja ignorancji     2018-08-09
Dlaczego sądy nie powinny rozstrzygać o nauce     2018-12-13
Tydzień Świadomości Homeopatii. Pomaga przypomnieć ludziom, że jest to szarlataneria!     2018-05-02
Plastry uśmierzające ból z Luminas: gdzie słowa „kwantum” i „energia” w rzeczywistości znaczą „magia”     2018-09-07
Zabobonne pojęcia u sedna przekonań antyszczepionkowych     2017-08-21
Tako rzecze antyszczepionkowa “wojowniczka mama”, Brittney Kara: jeśli szczepionki są tak wspaniałe, to dlaczego nie wspomina ich Biblia?     2018-04-26
Jak to jest, że Stanisław Burzyński nadal żeruje na zrozpaczonych pacjentach z rakiem?     2018-05-12
Helen Lawson i czarna maść: wycinanie, wypalanie i zatruwanie w sposób „naturalny”     2018-06-09
Homeopatia, wibracje i oszustwo     2018-06-12
Kolejne przypomnienie, nie ma epidemii autyzmu     2017-03-13
Akupunktura jadu pszczelego: śmiercionośne znachorstwo, które może zabić     2018-04-23
Naturopatyczna propaganda głosi normalne porady dotyczące stylu życia jako własne i dodaje szamaństwo     2018-02-14
Rzekł antyszczepionkowiec: Szczepionki powodują autyzm u psów!     2017-04-28
Dychotomiczne myślenie, niepewność i zaprzeczanie nauce     2020-01-01
Dlaczego szarlatani nie powinni nadzorować sami siebie     2019-05-08
Zły tydzień dla homeopatii jest dobrym tygodniem dla nauki     2018-03-23
Inicjatywa „Globalna Spójność”: nonsens na globalną skalę     2018-04-11
Dziennik z Mozambiku: Sybilla     2014-03-01
Dwudziestu dziewięciunaukowców publikuje artykuł w obronie merytorycznych podstaw w nauce     2023-05-01
Musi się potępić akademicki mobbing uczonego     2018-12-14
Przekonania antyoświeceniowe są „zaskakująco trwałe”     2018-05-11
Na zdrowie: izraelscy naukowcy warzą piwo na ”wskrzeszonych” drożdżach sprzed 5000 lat     2019-05-31
Ostateczna klęska teorii ewolucji     2016-02-15
Co mówi nam ruch płaskiej Ziemi     2018-05-17
Organiczne środki owadobójcze są szkodliwe dla pożytecznych owadów     2022-04-30
Wspólne pochodzenie sygnałów płodności   Cobb   2014-01-28
Uderzające podobieństwo: rewolucyjne wyniki badań nad bliźniętami   Dynesen   2018-08-27
Opera mydlana z życia łysek amerykańskich, część III   Lyon   2017-07-28
Edytowanie genów kluczem do ulepszenia podstawowych upraw w Afryce   Abugu   2021-10-01
Aktywiści anty-GMO w Afryce szerzą mity i strach, ale nie przedstawiają żadnych naukowych dowodów   Abutu   2023-08-14
Ugandyjscy studenci nalegają na powszechne stosowanie biotechnologii i uchwalenie prawa o biobezpieczeństwie   Agaba   2021-11-17
Afrykańscy naukowcy wzywają do polityki poparcia biologii syntetycznej i innych innowacji   Agaba   2021-12-02
 Syntetyczna biologia oferuje obietnicę rozwiązania globalnego problemu z plastikiem   Agaba   2021-12-13
Czy wykształceni ludzie są bardziej antysemiccy?   Albert Cheng i Ian Kingsbury   2021-04-05
Fałszywe nadzieje i niewidzialni wrogowie   Anomaly   2018-02-09
Skuteczny kontra patologiczny altruizm   Anomaly   2018-10-10
Dziwaczny rodzaj rasistowskiego patriarchatu   Arora   2020-12-31
Pierwsza spożywcza roślina GMO w Ghanie   Baffour-Awuah   2022-04-16
Wszystkie antyizraelskie wiadomości zasługują na publikację   Bard   2021-09-04
Strzelby, zarazki, maszyny to zdecydowanie antyrasistowska książka. Dlaczego lewica jej nie kocha?   Barnett   2021-10-13
Opowieść o dwóch krzywych dzwonowych   Ben Winegard   2017-04-12
Przeddarwinowscy “darwiniści”   Berry   2020-10-16
Nie karm mózgu śmieciowym jedzeniem   Bhogal   2022-08-10
Niebezpieczne życie antropologa   Blackwell   2019-10-12
Nowe zastosowania zużytych filtrów do dializy   Blum   2018-08-07
Odwołajcie antyszczepionkową konferencję w Tel Awiwie   Blum   2019-11-15
Fałszywa pokora nie uratuje planety   Boudry   2020-01-09
Dlaczego środowiskowcy stanowią większą przeszkodę dla skutecznej polityki klimatycznej niż negacjoniści?   Boudry   2022-02-21
Ryzyko niewarte podejmowania: list otwarty do moich kolegów w świecie akademickim   Boutwell   2017-06-14
Stagnacja socjologii i jej przyczyny   Boutwell   2017-03-21
Ewolucyjne wyjaśnienie nienaukowych przekonań   Bretl   2020-01-31
Dlaczego leniwce wypróżniają się na ziemi?   Bruce Lyon   2014-02-02
Zaprzeczanie neuronauce o różnicach płci   Cahill   2019-04-05
Propaganda w wykonaniu nauczycieli akademickich   Chesler   2021-06-02
Nagonka na Izrael grasuje w stowarzyszeniach nauk ścisłych, medycyny i edukacji   Chesler   2021-06-24
Ugandyjski dziennikarz: jak informować o biotechnologii, kiedy jej krytycy rozsiewają dezinformację?   Christopher Bendana   2017-11-03
A polać wielką wodą…   Cipiur   2019-05-18
Zrozumienie nowoczesnych horrorów afrykańskich zakorzenionych w handlu niewolnikami przez Ocean Indyjski   Clarfield   2019-02-28
Ewolucyjne korzyści udawania ofiary   Clark   2021-03-11
Co byłoby, gdyby Wilkins i Franklin umieli ze sobą współpracować?   Cobb   2016-09-03
Ewolucja człowieka: zarośnięty brzeg   Cobb   2016-02-24
Google świętuje Antoniego van Leeuwenhoeka   Cobb   2016-10-31
Ogony CAT osłabiają centralny dogmat – dlaczego ma to znaczenie i dlaczego nie ma   Cobb   2015-01-08
Z okazji urodzin Maxa Delbrücka   Cobb   2016-09-22
Wesołych Świąt od Oswalda Avery’ego – ale co byłoby, gdyby zmarł wcześniej?   Cobb   2016-12-30
Kacze dzioby, Umwelt i a priori Kanta   Cobb   2019-03-04

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Lekarze bez Granic


Wojna w Ukrainie


Krytycy Izraela


Walka z malarią


Przedwyborcza kampania


Nowy ateizm


Rzeczywiste łamanie


Jest lepiej


Aburd


Rasy - konstrukt


Zielone energie


Zmiana klimatu


Pogrzebać złudzenia Oslo


Kilka poważnych...


Przeciwko autentyczności


Nowy ateizm


Lomborg


„Choroba” przywrócona przez Putina


„Przebudzeni”


Pod sztandarem


Wielki przekret


Łamanie praw człowieka


Jason Hill


Dlaczego BIden


Korzenie kryzysu energetycznego



Obietnica



Pytanie bez odpowiedzi



Bohaterzy chińskiego narodu



Naukowcy Unii Europejskiej



Teoria Rasy



Przekupieni



Heretycki impuls



Nie klanial



Cervantes



Wojaki Chrystusa


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Małgorzata, Andrzej, Henryk