Prawda

Środa, 8 lipca 2020 - 10:35

« Poprzedni Następny »


Fabrizio Benedetti pyta: “Czy badania placebo wzmacniają pseudonaukę?”


Orac 2019-11-01


Fabrizio Benedetti jest profesorem fizjologii i neuronauki w Akademii Medycznej Uniwersytetu w Turynie we Włoszech i jest najlepiej znany jako badacz efektów placebo. Benedetti jest chyba najsłynniejszym i najbardziej wpływowym badaczem placebo. Już to daje pojęcie o jego znaczeniu, ale jako przykład można pokazać, że Harriet Hall omawiała wywiad o placebo, jakiego udzielił Benedetti, a następnie pisała o kwestiach etycznych, jakie wywołuje używanie placebo oraz o błędnej interpretacji jego badań przez dziennikarza. Dostawcy pseudonaukowej medycyny używali jego prac przynajmniej tak długo, jak sam pisałem o pseudonaukowej medycynie, co oznacza blisko dwadzieścia lat. Z wielkim zainteresowaniem więc przyjąłem informację, którą dostałem z wielu stron, że Benedetti napisał artykuł w „Clinical Pharmacology & Therapeutics” pod tytułem The Dangerous Side of Placebo Research: Is Hard Science Boosting Pseudoscience?[Niebezpieczna strona badań nad placebo: czy nauka wzmacnia pseudonaukę?] W tym artykule Benedetti opłakuje coś, co opłakiwaliśmy od momentu rozpoczęcia tego blogu, a mianowicie to, jak szarlatani kooptują badania nad placebo, by uzasadnić swoją szarlatanerię. Choć jestem szczęśliwy, że ktoś tak znany jak Benedetti wreszcie to zauważa i jest wystarczająco zaniepokojony, by użyć swojego znacznego prestiżu do nagłośnienia tego problemu, z drugiej strony jestem trochę sfrustrowany tym, że zabrało mu tak długo zanim przemówił w recenzowanym przez specjalistów piśmie medycznym. (Publikował także w szarlatańskim piśmie zwolenników akupunktury; sam nie jest całkowicie niewinny promowania tego, co Steve Novella nazwał narracją placebo.)

Oczywiście przez lata opisywałem, jak szarlatani kooptowali badania nad efektami placebo do uzasadniania swojej szarlatanerii. Wiele razy pisałem o tym, że w miarę jak coraz więcej rygorystycznych badań naukowych pokazywało, że, na przykład, homeopatia nie ma żadnych efektów odróżnialnych od efektów placebo, część homeopatów zmieniła argumenty z twierdzenia, że homeopatia ma rzeczywiste efekty fizjologiczne, które pozytywnie wpływają na chorobę i jej objawy, na twierdzenia, że mechanizmem, poprzez który homeopatia „działa”, jest efekt placebo, który w żargonie szarlatanów zmienił markę na “potężne efekty umysł-ciało” lub „moc pozytywnego myślenia”. Oczywiście, jak zobaczycie i jak podkreśla Benedetti, placebo nie leczy i nie daje niczego więcej poza chwilowym łagodzeniem objawów bez wpływania na ogólny przebieg choroby. Nie może wyleczyć raka i nie wpływa na oddechową patologię astmy. Co gorsza, nie ma efektów placebo bez oszustwa, jak powtarzaliśmy tutaj wiele razy, mimo prób speca od akupunktury, Teda Kaptchuka, by „dowieść” czego innego, to zaś powoduje, że etyka używania placebo jest w najlepszym wypadku wysoce problematyczna. Podkreślamy także, podobnie jak robi to sam Benedetti, że nie ma jednego efektu „placebo”, ale są raczej efekty placebo, obejmują efekty oczekiwania, efekty obserwacji i relacjonowania, stronniczość obserwatora i kilka innych, czyniąc, że cały temat jest bardzo złożony i często błędnie rozumiany.  

 

A także Benedetti irytuje mnie nico, ponieważ przedstawia badania placebo jako znacznie wspanialsze i więcej obiecujące niż są. Widać to w jego wstępie, gdzie pisze o tym, jak „nauka” potwierdza efekty placebo, a nawet cytuje życzliwie dwa artkuły Kaptchuka „placebo bez oszustwa”. Szybko jednak zaczyna się poprawiać:

Chociaż jest to wspaniała wiadomość dla nauki, może nie być wspaniała dla społeczeństwa. Liczba niemedycznych organizacji i uzdrowicieli, którzy odwołują się do tej nauki i uzasadniają swoje osobliwe i dziwaczne procedury, wzrosła przez ostatnich kilka lat. Głównym ich twierdzeniem jest to, że każda procedura, która wzmacnia oczekiwania pacjentów jest akceptowalna, ponieważ może aktywować te same biochemiczne szlaki i sieci neuronowe, które nauka uwiarygodniła. Nasz wydział był światkiem alarmującego wzrostu propozycji od znachorów i szarlatanów, którzy zaprojektowali nowe placebo z – według ich zapewnień – potężnymi efektami na te mechanizmy tak bardzo podkreślane przez nauki ścisłe (rys.1). Pierwsze propozycje, jakie otrzymał nasz wydział, zaczęły przychodzić w 1999 roku i doszły do 298 pod koniec 2018 roku. Ostry wzrost w 2009 roku, widoczny na rysunku, można przypisać artykułowi, który ukazał się w „New England Journal of Medicine”9 z twierdzeniem, że nasze laboratorium jest czołowe na świecie w badaniu placebo, co mogło mieć wielki wpływ w społeczności szarlatanów. Widać, że drugi gwałtowny wzrost zdarzył się w 2015 roku, co można przypisać publikacji tej informacji w Wikipedia10, co z pewnością przekazało tę koncepcję wielu.

”New England Journal of Medicine”

A tutaj jest rysunek:



Wydaje się, że Benedetti ma rację. Był znaczny wzrost przedstawionych mu propozycji w 2009 roku, co zgadza się z datą publikacji jego artykułu w NEJM. Przypuszczam, że mogło to być coś innego, ale  wydaje się rozsądne zakładać, że wzrost jego sławy jako czołowego badacza placebo w wyniku publikacji w tak ważnym piśmie skłonił szarlatanów do skontaktowania się z nim. Ma także racje, że szarlatani czepiają się każdego nowego odkrycia naukowego dotyczącego placebo i efektów placebo:

Kluczowym punktem tutaj jest to, że kiedy nauka zaczęła badać efekty placebo, nieświadomie spowodowała zmianę w myśleniu szarlatanów. Szarlatani stają się coraz bardziej świadomi tego, że ich dziwaczne interwencje mogą działać poprzez efekt placebo. Podczas gdy nauka, jak dotąd, odmawiała jakiejkolwiek naukowej podstawy dla niekonwencjonalnych terapii, teraz ta sama nauka zaświadcza, że efekty placebo mają naukowe podstawy. Dlatego szarlatani nie są już zainteresowani wykazywaniem, że ich pseudointerwencje działają; zamiast tego uzasadniają ich użycie możliwością, że te dziwaczne interwencje mogą spowodować silne efekty placebo.

A to właśnie mówię od lat. Czasami twierdzenia o efektach placebo mogą zawierać zabawne hiperbole, jak kiedy Robert Schiffman napisał, całkowicie poważnie, że efekty placebo nie tylko są naukowe, ale są dowodem, że Bóg istnieje. Oto mały fragment z jego artykułu:

Efekt placebo jest chyba najbardziej niedocenianym odkryciem nowoczesnej medycyny. Zastąp “tylko efekt placebo” słowami “niezwykły efekt placebo”, “zdumiewający efekt placebo”. Tak jak ja to pojmuję, samo istnienie tego tajemniczego efektu dowodzi, że Bóg istnieje. Tak jest, można znaleźć dowód na podstawowe prawdy, nauczane przez religię w dosłownie każdym, podwójnie ślepym medycznym badaniu!

A jeszcze jest Deepak Chopra, który zachwyca się efektami placebo jako „dowodem” na „potężne uzdrawianie ciało-umysł” czyli  “jak umysł może uleczyć ciało“:

Efekt placebo jest prawdziwym lekarstwem, ponieważ uruchamia system leczniczy ciała. Można twierdzić, że w rzeczywistości jest to najlepsze lekarstwo, ponieważ: a. leki farmaceutycznie nie uruchamiają systemu leczniczego i  b. efekt placebo nie ma skutków ubocznych. Pozostawanie w zdrowiu oznacza, że ciało opiekuje się sobą – i tobą – poprzez pętle sprzężenia zwrotnego chemicznych sygnałów. Krążące w krwioobiegu, układzie limfatycznym i ośrodkowym układzie nerwowym sygnały chemiczne są kluczowe dla systemy leczenia, ponieważ utrzymują komunikację każdej komórki ciała z  wszystkimi innymi.

A tutaj jest Joe Mercola:

Twoje przekonania są polami energii i działają właśnie teraz, żeby promować albo zdrowie, albo chorobę w twoim ciele. Co zależy od ciebie. Jeśli chodzi o zdolność twojego umysłu do leczenia ciebie, nie ma ŻADNYCH granic.

Andre Evans:

W badaniach klinicznych, w których pacjenci otrzymują placebo, często reagują na nie pozytywnie z powodu oczekiwań, że otrzymują jakiś rodzaj dobrze działającego leku. Chociaż nie mówię konkretnie o placebo w postaci tabletek z cukru, ten rodzaj samoleczenia można zobaczyć w przypadku, w którym własne myśli kobiety spowodowały, że straciła niemal 50 kilogramów na wadze.

Evans wnioskuje:

Jeśli wierzysz, że twoja choroba pogarsza się, prawdopodobnie pogorszy się. Jeśli wierzysz, że terapia ci pomaga, możesz spowodować zajście wielkiego samoleczenia. Przyjęcie postawy automatycznie nastawi twój umysł i dlatego spowoduje, że twoje ciało zareaguje pozytywnie albo negatywnie.

Porównywałem ten pogląd na efekty placebo do systemu wiary New Age znanego jako „The Secret”, który zakłada, że jeśli tylko chcesz czegoś wystarczająco mocno, wszechświat ci to przedstawi i może być twoje. Istotnie, efekty placebo są głównym aspektem tego, co nazywam centralnym dogmatem alternatywnej/komplementarnej/integracyjnej medycyny, czyli, w zasadzie, że życzenie daje pożądany wynik. Nie jest więc niespodzianką dla tych z nas, którzy przez lata zajmowali się szarlatanerią, CAM i integracyjną medycyną, że szarlatani natychmiast akceptują każde badanie placebo, które przedstawiają jako „dowód” mocy umysłu do leczenia ciała, lub że cokolwiek innego, czym kupczą,  „działa” poprzez efekty placebo.

 

Benedetti notuje z niepokojem szereg stanów chorobowych, na które szarlatani zalecają medycynę placebo, włącznie z rakiem, chorobami zakaźnymi, zaburzeniami centralnego układu nerwowego, takimi jak choroby Alzheimera i Parkinsona, bezpłodność (i zapobieganie ciąży) i dużo więcej. Tutaj dochodzimy do sedna artykułu Benedettiego, gdzie zadaje on kilka pytań i próbuje na nie odpowiedzieć:

  1. Jaka jest etyczna granica podawania placebo i zwiększania oczekiwań?  
  2. Czy możemy zaakceptować wszelkie dostępne środki, czy jest to pigułka z cukru, czy dziwaczna mikstura?
  3. Co z tymi pacjentami, którzy ufają dziwacznym rytuałom, ale nie ufają konwencjonalnym lekom?
  4. Czy ich związane z oczekiwaniami mechanizmy mózgowe powinny być aktywowane przy pomocy dziwacznych rytuałów?

Tutaj jest ważny akapit:

Chociaż z pewnością trudno będzie znaleźć definitywne rozwiązanie tych kwestii etycznych, sądzę, że należy dogłębnie rozważyć przynajmniej dwa aspekty: edukację i komunikację. Musimy edukować i komunikować się z pacjentami i personelem medycznym, by lepiej zrozumieli zjawisko placebo i związane z nim problemy. Pierwsze, co należy podkreślić, to że placebo nie leczy, ale raczej może czasami poprawić jakość życia. Wiele jest pomieszania w tej sprawie i, niestety, wielu twierdzi, że może wyleczyć praktycznie każdą chorobę używając placebo. Nauka mówi nam, że placebo może zmniejszyć objawy, takie jak ból mięśni i sztywność w chorobie Parkinsona, ale nie wpływa na postępy choroby; na przykład, w chorobie Parkinsona neurony nadal podlegają degeneracji, mimo że na krótko daje się zredukować niektóre objawy4. Drugi punkt jest związany z pierwszym. Zasadniczy jest rodzaj choroby i musimy doprowadzić do tego, że ludzie zrozumieją, że ból jest czymś innym niż rak i że lęk różni się od choroby zakaźnej. Placebo może mieć wpływ na psychologiczny składnik niektórych chorób, ale placebo nie może zatrzymać rozrostu raka, ani nie zabije bakterii zapalenia płuc. Trzeci punkt jest związany z różnicą między efektami placebo a spontanicznymi remisjami. Jak dotąd nauka  badała efekt placebo na przestrzeni godzin/dni, ograniczając tym naszą wiedzę do krótkotrwałych efektów. Zatem długotrwałe efekty często można przypisać spontanicznej remisji.

Nie jestem całkiem pewien, co Benedetti miał na myśli w tych ostatnich zdaniach o spontanicznych remisjach. Kiedy czytałem to pierwszy raz, pomyślałem, ze sugeruje, iż efekty placebo mogą powodować spontaniczne remisje, ale ponowne przeczytanie sugeruje, że chodzi mu o tych szczęściarzy, którzy wybrali szarlatanerię i mieli dość szczęścia, by doznać spontanicznej remisji, którą przypisali efektom placebo. Chociaż nie widziałem przykładu pacjenta przypisującego remisję raka efektom placebo, z pewnością widziałem (i udokumentowałem) wiele przypadków pacjentów, którzy otrzymali zarówno konwencjonalną terapię, jak i alternatywną terapie na, na przykład, raka, wyzdrowieli i przypisali to alternatywnej medycynie zamiast konwencjonalnej terapii „wytnij, wypal i zatruj” (jak to nazywają szarlatani).  


Benedetti ma oczywiście rację, że placebo, co pokazuje nauka, nie uzdrawia i nie leczy. Jak pisaliśmy, jest sprawą wysoce dyskusyjną, czy w ogóle ma jakiś klinicznie znaczący efekt. W badaniach klinicznych placebo nie jest przecież niczym innym jak zerową terapią, która służy za surogat wszystkich innych zakłócających czynników w leczeniu pacjentów, które mogą wpłynąć na wyniki: naturalnej historii choroby, tendencyjności lekarza i pacjenta, regresji do przeciętnej, efektu  Hawthorne (efektu obserwatora) itd. Twierdzono nawet, że efekty placebo są głównie artefaktami procesu prób klinicznych. Przegląd efektów placebo z 2010 r. Cochrane’a dla wszystkich interwencji notuje, że efekty placebo zmieniają się od dużych do nieistniejących także w dobrze prowadzonych próbach klinicznych i że tę zmienność częściowo wyjaśniają różnice sposobu przeprowadzania prób, rodzaj użytego placebo i to, czy pacjenci wiedzieli, że w próbie używano placebo. W przeglądzie zanotowano także, że „trudno jest odróżnić relacjonowane przez pacjentów efekty placebo od tendencyjnych relacji”. W sumie autorzy nie stwierdzili, by interwencje placebo miały kliniczne efekty. Podobnie, w 2001 roku, analiza  badań klinicznych opublikowanych w „New England Journal of Medicine” porównywała placebo z brakiem terapii i nie znalazła „dowodów, by placebo miało silny efekt kliniczny” oraz stwierdziła, że placebo „nie miało znaczących efektów na obiektywne lub binarne wyniki”. Zasadniczo nauka sugeruje, że efekty placebo są prawdopodobnie głównie iluzoryczne, są artefaktami projektowania badań klinicznych. Także Benedetti nie zaleca używania placebo w praktyce klinicznej, mówiąc, że są one użyteczne w badaniach z klinicznymi próbami, ale jest zbyt dużo kwestii praktycznych i etycznych, by używać je w klinicznej praktyce.

 

Trudno nie zgodzić się z wnioskami Benedettiego:

W sumie, dzisiaj zjawisko placebo nadal pozostaje paradoksem i efektem, który niełatwo interpretować. Poza niedawnymi odkryciami nauki, wiele etycznych problemów ogranicza ich stosowanie. Z pewnością musimy prowadzić dalsze badania w tym kierunku, niemniej zawsze należy pamiętać o możliwych nadużyciach i złym wykorzystywaniu. Niestety, szarlataneria ma dzisiaj jeszcze jedną broń po swojej stronie, która paradoksalnie jest reprezentowana przez wsparte naukowo mechanizmy placebo. Ta nowa „naukowa szarlataneria” może dokonać wielkich szkód; dlatego musimy być ostrożni i czujni wobec tego, jak wykorzystywane są odkrycia naukowe. Badanie biologii tych narażonych aspektów ludzkości może ujawnić nowe mechanizmy działania naszych mózgów, ale może także mieć poważnie negatywny wpływ na nasze społeczeństwo. Nie możemy zaakceptować świata, gdzie oczekiwania można rozbudzać każdymi środkami i przez każdego. Ta perspektywa z pewnością jest niepokojąca i niebezpieczna. Sądzę, że niezbędny jest namysł w celu uniknięcia regresu medycyny do minionych czasów, kiedy dominowały szarlataneria i szamanizm. Niestety, nowa wiedza o placebo zdobyta przez naukę obraca się teraz przeciwko nam. Musimy zatrzymać się i zastanowić nad tym, co robimy i jak chcemy działać dalej. Kluczowym pytaniem jest: czy badania nad placebo wzmacniają pseudonaukę?   

Odpowiedź na to ostatnie pytanie z pewnością brzmi ”tak”. Nie muszę „zastanawiać” się nad niczym, by wiedzieć to, ponieważ zastanawiałem się nad badaniami placebo przez ostatnich 15 lat. Chciałbym także powiedzieć, że medycyna już – przynajmniej w jednym aspekcie – jest w regresie do „minionych czasów, kiedy dominowały szarlataneria i szamanizm”. To prawda, szarlataneria i szamanizm nie są (jeszcze) dominujące, ale istnieje cała specjalizacja „integracyjnej medycyny” lub „integracyjnego zdrowia”, która, choć twierdzi, że jest oparta na dowodach, niemniej „integruje” pseudonaukę i szarlatanerię takie jak akupunkturę, bioenergoterapię, naturopatię, a także homeopatię wśród wielu innych rodzajów nienaukowych i pseudonaukowych praktyk do swojego arsenału terapii, obok opartych na dowodach interwencji w styl życia, takich jak odżywianie, ćwiczenia fizyczne i tym podobne, czyniąc w ten sposób dla laików szarlatanerię czymś nie do odróżnienia od sensownych, opartych na dowodach rekomendacjach. Co gorsza, ta specjalność staje się coraz bardziej „szacowna” z instytucjami, oddziałami i wydziałami integracyjnego zdrowia, wyskakującymi jak diabeł z pudełka w akademickich ośrodkach medycznych.


Oczywiście, jeśli dziedzina nauki podnosi nasze zrozumienie naukowego zjawiska i może być używana z dobrymi skutkami, należy ją badać. Nauka może być nadużywana w wielu dziedzinach (np. energia jądrowa, której naukowe zrozumienie jest także używane do tworzenia niesłychanie destrukcyjnej broni).  Moim zdaniem, pytaniem, które należy zadać, nie jest „Czy badania nad placebo wzmacniają pseudonaukę?” Odpowiedzią na to pytanie jest oczywiste „tak”. Powinniśmy raczej zapytać: „Jak możemy łagodzić wzmacnianie pseudonauki, jakie w sposób nieunikniony dają badania nad placebo?” Benedetti ma pewne pomysły w tej sprawie, słusznie podkreślając, że kluczem jest komunikacja z pacjentami i pisząc, że „nie tylko powinniśmy dyskutować i rozważać pozytywne efekty placebo i wpływ, jaki mają na badania kliniczne i praktykę medyczną, ale powinniśmy także zwracać wielką uwagę na negatywne skutki, to jest nadużywanie i błędne używanie tego przez szarlatanów, szamanów i niemedyczne organizacje”.   


Robię to od 15 lat i z radością witam starania profesora Benedettiego.


Fabrizio Benedetti asks: ”Does placebo Research boost pseudoscience?”

Respectful Insolence, 30 września 2019

Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska



Orac

Lekarz onkolog i naukowiec, autor blogu Respectful Insolence, (w życiu codziennym David Gorski). Autor stanowczo podkreśla, że cokolwiek czytamy na jego blogu, to opinie Orca i tylko Oraca dodając, że nie reprezentuje niczyich interesów i krytykuje różne poglądy całkowicie niezależnie od sympatii politycznych ich autorów.


Skomentuj     Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj




Komentarze
3. W oczekiwaniu na artykuł... kuba 2019-11-24
2. Tabula rasa kuba 2019-11-02
1. Ot, zagwozdka... kuba 2019-11-01


Nauka

Znalezionych 1123 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Pięć błędnych wyobrażeń o ewolucji: jedno jest wątpliwe, jedno niesłuszne   Coyne   2020-07-08
Wiecznie kurczący się tranzystor i wynalezienie Google   Ridley   2020-07-06
Postmodernizm: filozofia, która stoi za naszymi wojnami kulturowymi i postępującym nihilizmem   Hill   2020-07-02
Bodźce do innowacji w końcu pokonają COVID-19   Ridley   2020-06-27
Maleńkie stworzenia morskie budują olbrzymie, fantastyczne domy, by chronić się i zdobywać pokarm   Coyne   2020-06-25
Rośliny uprawne z edytowanym genomem pomagają farmerom i środowisku   Ridley   2020-06-20
Czy klucz do COVID można znaleźć w rosyjskiej pandemii?   Ridley   2020-06-18
Skąd więc wziął się ten wirus?   Ridley   2020-06-16
Nowe dane o tym, jak działają grzyby „mrówek zombie”   Coyne   2020-06-15
Czy brytyjski naukowy establishment popełnił największy błąd w historii?   Ridley   2020-06-13
Błysk światła w mroku   Sheagren   2020-06-12
Poczucie pewności napędza efekt potwierdzenia   Novella   2020-06-08
Czy możemy zobaczyć osobowość?   Novella   2020-06-05
Rozwiązanie dla obecnego kryzysu   Ridley   2020-06-02
Lokalizacja funkcji wykonawczych   Novella   2020-05-30
Przestańcie wierzyć w naukę   Greenfield   2020-05-28
Ewolucyjne korzenie sztuki   Koraszewski   2020-05-27
Innowacji nie można wymusić, ale można je zdławić   Ridley   2020-05-26
Stymulowanie kory wzrokowej   Novella   2020-05-23
Pora na telemedycynę   Novella   2020-05-19
Czy mrożącą krew w żyłach prawdą jest, że decyzja o zamknięciu społeczeństwa opierała się na luźnych matematycznych spekulacjach?   Ridley   2020-05-15
MMR jest bezpieczna i skuteczna   Novella   2020-05-14
Odporność stada na fakty   Koraszewski   2020-05-13
O COVID wiemy wszystko – i nie wiemy niczego   Ridley   2020-05-12
Nanotechnologia zastosowana do leczenia choroby Alzheimera   Novella   2020-05-11
COVID-19 – To są szkody   Novella   2020-05-05
Nadmiar teorii wszystkiego   Koraszewski   2020-05-04
Zawodnicy – i trudności – w wyścigu do wyleczenia COVID   Ridley   2020-04-30
Psychologia sprzeciwu wobec szczepień   Novella   2020-04-25
Prowokator czy prowokowany?   Witkowski   2020-04-24
Nauka on-line jest skuteczna   Novella   2020-04-23
Mądrość w pułapce autorytetu   Witkowski   2020-04-18
Znaleziono najstarszego “bilaterian”: odkryto podobne do robaka stworzenie wraz z jego skamieniałymi śladami   Coyne   2020-04-16
Nietoperze i pandemia   Ridley   2020-04-14
Pandemia ludzkiej głupoty   Novella   2020-04-12
W miarę postępu badań natura naszego wroga staje się coraz wyraźniejsza   Ridley   2020-04-04
Wzmacnianie układu odpornościowego podczas pandemii   Novella   2020-04-02
Dlaczego ten wirus inaczej dotyka pokolenia?   Ridley   2020-03-30
Czaszka maleńkiego dinozaura/ptaka znaleziona w bursztynie   Coyne   2020-03-27
Szczepionka na koronawirusa nie przybędzie szybko   Ridley   2020-03-25
Niebawem dowiemy się jak solidna jest nasza cywilizacja   Ridley   2020-03-23
Żywotność wirusa Covid-19 na różnych powierzchniach (rada: używaj rękawiczek, kiedy odbierasz paczki i nie otwieraj ich przez 24 godziny)   Coyne   2020-03-21
Dzień był krótszy 70 milionów lat temu   Novella   2020-03-20
Jak często powstają ptasie hybrydy?   Coyne   2020-03-18
Mózgi noworodków   Novella   2020-03-16
Twierdzenie o białku i DNA dinozaurów   Novella   2020-03-10
Porażka jest stałym elementem pracy naukowca   Konrad Bocian   2020-03-07
Jak myśleć o naszych problemach   Tupy   2020-03-03
Dlaczego tak wiele nowych wirusów pochodzi od nietoperzy?   Ridley   2020-02-29
Odkrycie antybiotyku przez AI   Novella   2020-02-27
Wizyta w Andach u łysek rogatych   Lyon   2020-02-26
Zioła nie pomagają na utratę wagi   Novella   2020-02-25
Dawkins pisze tweeta   Coyne   2020-02-24
W obronie binarności płci u ludzi   Coyne   2020-02-21
Nie palmy pieniędzy na ołtarzu zielonej manii   Lomborg   2020-02-20
Więcej dowodów ewolucji: końskie zarodki zaczynają tworzyć pięć palców, a cztery zawiązki znikają   Coyne   2020-02-18
Homeopatyczny rentgen   Novella   2020-02-14
Różnice płci w wyborze zabawek: chłopcy bawią się chłopięcymi zabawkami, dziewczynki dziewczęcymi zabawkami   Coyne   2020-02-13
Śmiertelność z powodu raka nadal spada wbrew twierdzeniom szarlatanów     2020-02-11
Odkrycie w immunologii, a leczenie nowotworów   Novella   2020-02-10
Ponowne psucie nauki przez ideologię: ”Slate” wypacza biologię ewolucyjną, by wyglądała na kapitalistyczną i antysocjalistyczną   Coyne   2020-02-07
Flamingi z braku łysek rogatych   Lyon   2020-02-06
Moja ostatnia praca badawcza. Część 3: Znaczenie   Coyne   2020-02-04
Moja ostatnia praca badawcza. Część 2: Wyniki   Coyne   2020-02-03
Moja ostatnia praca badawcza: Część 1: Cele i metody   Coyne   2020-02-01
Ewolucyjne wyjaśnienie nienaukowych przekonań   Bretl   2020-01-31
Zdumiewająca mimikra   Coyne   2020-01-27
Reality check: Pęd do szybkiej „zerowej” emisji to gwarancja przegranej   Lomborg   2020-01-27
Sfuszerowany artykuł o biologii w „Washington Post”   Coyne   2020-01-24
Punkty dla Ameryki w konflikcie między Iranem i USA   Destexhe   2020-01-24
Zbliżanie się do rozumienia pamięci   Novella   2020-01-22
Z perspektywy naszego kurnika   Witkowski   2020-01-16
Fałszywa pokora nie uratuje planety   Boudry   2020-01-09
Złoty ryż zatwierdzony na Filipinach   Novella   2020-01-07
Cudowna animacja DNA i komórek   Coyne   2020-01-06
Dychotomiczne myślenie, niepewność i zaprzeczanie nauce     2020-01-01
Mieliśmy najlepszą dekadę w historii. Naprawdę   Ridley   2019-12-31
Kreacjonista opowiada się za ”argumentem z niedowierzania”   Coyne   2019-12-26
Biologia męskiej agresji i dlaczego nie jest to tylko „socjalizacja”   Coyne   2019-12-24
Wydajność, wyzysk, wybory   Koraszewski   2019-12-23
Społecznościowe finansowanie szarlatanerii   Novella   2019-12-20
Wykład Dawkinsa o czerpaniu odwagi z darwinizmu   Coyne   2019-12-18
Uprawy GM, takie jak Złoty Ryż, uratują życie setek tysięcy dzieci   Ridey   2019-12-13
Darwin, lisy i inne ssaki na Falklandach   Mayer   2019-12-11
Wirtualna edukacja   Novella   2019-12-03
Teoria klasy próżniaczej Thorsteina Veblena – uaktualnienie statusu   Henderson   2019-12-02
Punkt szczytowy inteligencji   Novella   2019-11-30
Likwidowanie przeziębienia miedzią   Novella   2019-11-27
Dlaczego wyjaśnianie problemów przez biały przywilej jest niesłuszne   Rob Henderson   2019-11-25
LiveScience zachwala panpsychizm jako rozwiązanie trudnego problemu świadomości   Coyne   2019-11-22
Jak walczyć z firehosing   Novella   2019-11-19
Odwołajcie antyszczepionkową konferencję w Tel Awiwie   Blum   2019-11-15
Ewolucja dwunożności   Novella   2019-11-14
Granice „przeskoczenia” progu opłacalności   Lomborg   2019-11-13
Dlaczego nie żyjemy w epoce post-prawdy   Pinker   2019-11-11
Śledząc pochodzenie człowieka   Novella   2019-11-09
Skamieniałe trylobity idące gęsiego. Ale dlaczego to zrobiły?   Coyne   2019-11-06
Saga o złotym ryżu   Novella   2019-11-04
Kolejne badanie rolnictwa organicznego   Novella   2019-11-02
Fabrizio Benedetti pyta: “Czy badania placebo wzmacniają pseudonaukę?”     2019-11-01

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Wzmacnianie układu odpornościowego



Wykluczenie Tajwanu z WHO



Drzazgę źle się czyta



Sześć lat



Pochodzenie



Papież Franciszek



Schadenfreude



Pseudonaukowa histeria...


Panstwo etc



Biły się dwa bogi


 Forma przejściowa


Wstęga Möbiusa


Przemysł produkcji kłamstw


Jesteś tym, co czytasz,



Radykalne poglądy polityczne


Einstein



Socjologia



Allah stworzyl



Uprzednie doświadczenie



Żydowski exodus



PRL Chrystusem narodów



Odrastające głowy hydry nazizmu



Homeopatia, wibracje i oszustwo


Żołnierz IDF



Prawo powrotu



Mózg i kodowanie predyktywne



Nocna rozmowa



WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk