Prawda

Poniedziałek, 10 grudnia 2018 - 14:17

« Poprzedni Następny »


Serce na wierzchu


Paulina Łopatniuk 2018-02-24


William J. Rashkind, amerykański kardiolog, w swoim opublikowanym w 1979 roku tekście poświęconym historii kardiologii pediatrycznej początków anatomopatologii dziecięcego serca doszukuje się w przechowywanej w British Museum zapisanej pismem klinowym tabliczce ze słynnej Biblioteki Aszurbanipala w Niniwie. Otóż znajdujący się na niej tekst zwiastuje krajowi straszliwe klęski mające nastąpić po narodzinach dziecka z sercem na wierzchu. Przyjmuje się często ten zapis za pierwszy w historii opis wady wrodzonej serca, co czyniłoby ektopię serca (ectopia cordis) – tak, taka wada istnieje – niejako prababką tego typu defektów (choć efekt psują nieco późniejsze wątpliwości translacyjne odnośnie tego czy to aby serce na pewno ma feralne dziecię mieć na wierzchu). Zresztą problem jako dość trudny – w przeciwieństwie do wielu wad – do przeoczenia, choć niezwykle rzadki, pojawiał się i później w źródłach historycznych, także stricte już medycznych, a w dziewiętnastym wieku doczekał się także pierwszych podziałów i klasyfikacji.

Wspomniałam, że rzecz jest rzadka i rzeczywiście – literatura mówi o mniej więcej jednym przypadku na 5,5 do 8 milionów żywych urodzeń, częściej przy urodzeniach martwych i poronieniach. Nieleczona ektopia szybko zabija. Leczona zresztą zazwyczaj także niestety, choć zdarzają się też pozytywne zakończenia. W zeszłym roku doczekano się pierwszego w Wielkiej Brytanii dziecka (urodzona w listopadzie 2017 Vanellope Hope Wilkins), które udało się utrzymać przy życiu mimo takiego obciążenia, a za najstarszą  żyjąca osobę urodzoną z ektopią serca uchodzi urodzony w 1975 Amerykanin, Christopher Wall – w ciągu pierwszych osiemnastu miesięcy życia poddano go piętnastu zabiegom chirurgicznym mającym na celu przemieszczenie jego serca w bardziej adekwatne miejsce, warto więc pamiętać, że to nie bułka z masłem. To jednak nadal przypadki raczej nieliczne.


Przekroje przez zarodek (góra – tył, grzbiet); Przyszłe powłoki ciała (BW) zamykają się, pozostawiając rozwijające się serce (H) na zewnątrz; http://thorax.bmj.com/content/thoraxjnl/17/2/159.full.pdf

Przekroje przez zarodek (góra – tył, grzbiet); Przyszłe powłoki ciała (BW) zamykają się, pozostawiając rozwijające się serce (H) na zewnątrz; http://thorax.bmj.com/content/thoraxjnl/17/2/159.full.pdf



Sama wada powstaje na dość wczesnym etapie rozwoju. Nie znamy dokładnych przyczyn, choć podejrzewa się, że pewne zaburzenia chromosomalne mogą ektopii serca sprzyjać. Punktem zwrotnym jest tu trzeci tydzień rozwoju zarodkowego, a jego sedno tkwi w zaburzonym dojrzewaniu składowych pośrodkowej linii ciała. Nie, nie chodzi tylko o serce. Poza tym narządem zmiany mogą docelowo obejmować mostek, przeponę, ścianę brzucha. To mniej więcej ten czas, kiedy serce powinno zagłębić się w przyszłej klatce piersiowej, a tworzące zalążek przyszłych powłok zarodka pasma mezenchymy (taka prymitywna przyszła tkanka łączna) zacząć łączyć się i docelowo – zamknąć nad wczesnym sercem do końca pierwszego miesiąca rozwoju, coś jednak idzie nie tak. Tworzące się serce pozostaje nazbyt wychylone do przodu, powłoki, nie dając rady przykryć go, zamykają się – w uproszczeniu – wokół niego.

<span>Nierzadko wada doprowadza po prostu do poronienia; </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4225303/
Nierzadko wada doprowadza po prostu do poronienia; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4225303/

Skoro problem pojawia się wcześnie, wcześnie też powinien być wykrywalny. I rzeczywiście – USG powinno wykrywać ją już w pierwszym trymestrze ciąży, dając czas na podjęcie decyzji o ewentualnym zakończeniu tejże (w końcu szanse na pozytywne zakończenie takiej historii są bardzo niewielkie). Część kobiet świadomie decyduje się ciążę donosić, część wymyka się badaniom, niektóre wreszcie z różnych względów mimo przeprowadzonych badań nie uzyskuje poprawnej diagnozy (czy to z powodu jakości sprzętu diagnostycznego, czy – nazbyt niskich kompetencji lekarza). Jeśli nie poronią i jeśli nie nastąpi przedwczesny poród, który może pechowego malucha łatwo zabić, po planowym cięciu cesarskim noworodka czeka seria zabiegów i prób doprowadzenia całego tego anatomicznego bałaganu do jako takiej używalności.


<span>Serce na wierzchu (oraz nie do końca prawidłowo zlokalizowana pępowina); CC-BY, </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2700445/
Serce na wierzchu (oraz nie do końca prawidłowo zlokalizowana pępowina); CC-BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2700445/

Opis z tabliczki klinowej, choć ani właściwie medyczny, ani przesadnie szczegółowy, dość dobrze oddaje naturę wady – przynajmniej w najbardziej jej podstawowej warstwie. Dziecko rodzi się z sercem na wierzchu, miast (jak być powinno) zamkniętym we wnętrzu klatki piersiowej. I na pewno wszyscy już macie przed oczami noworodka z żywym, bijącym sercem na powierzchni, trochę jak z horroru – przy nieco żywszej wyobraźni dojdą do tej wizji porozrywane klatki piersiowe, krew i wątpia, że tak nieco brutalnie podsumuję. 

Cóż, blisko, choć może odrobinę nazbyt dramatycznie. Krwi (poza tą związaną z samym porodem) być nie powinno – w końcu skoro mówimy o żywym urodzeniu, oczekujemy jako takiej szczelności układu krążenia. Klatka może rzeczywiście być do pewnego stopnia otwarta (którędyś musi to serce “wystawać”), ale nie zawsze. Inne wnętrzności… Cóż, nie zawsze mamy do czynienia z wadą izolowaną i niekiedy towarzyszą jej dodatkowe nieprzyjemności. Jak zatem całość wygląda, by przejść od wyobrażeń w estetyce gore do medycznych konkretów?

Czasem serce pokryte będzie skórą; CC-BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4521335/

Czasem serce pokryte będzie skórą; CC-BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4521335/



Zaznaczyłam, że od dziewiętnastego wieku dysponujemy pewnymi klasyfikacjami i rzeczywiście – ektopię serca dzielimy zależnie od tego, gdzie dokładnie jest nieprawidłowo położone serce usytuowane. Najczęstszą opcją (nawet do 60-65% przypadków zależnie od statystyk), bardzo jednocześnie źle rokującą (pierwszy miesiąc życia przeżywa mniej niż 5% dzieci, niekiedy jedynym, co można zrobić, jest postępowanie paliatywne), jest tzw. typ piersiowy wady. Serce znajduje się w nim na mniej więcej tej samej wysokości, co zwykle, tyle że na zewnątrz małego człowieka, a nie w jego wnętrzu. Uprzedzę wątpliwości anatomicznie – odpowiedź na pytanie odnośnie tego, którędy serce “wystaje” jest prosta – rozszczep mostka.

<span>A czasem mostek nie wykształci się wcale; </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22900993
A czasem mostek nie wykształci się wcale; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22900993

To też typ wady najbardziej charakterystyczny, często z sercem nagim, pozbawionym nie tylko skóry, ale też części osierdzia (to ten błoniasty worek w prawidłowych warunkach narząd opatulający), często wadliwie obrócone, z koniuszkiem skierowanym w stronę głowy, co dodatkowo utrudnia korektę zaburzeń. Uszkodzeń mostka nie wymaga z kolei niezwykle rzadki typ szyjny ektopii. Tak, dobrze rozumiecie – takie szyjne serce wystające ponad rękojeścią mostka.  Z tym że nie, ten typ w ogóle u człowieka nie rokuje niestety, zazwyczaj też zresztą wiąże się z dodatkowymi poważnymi anomaliami rozwojowymi. Pomiędzy tymi dwiema postaciami część źródeł umieszcza nie zawsze w ogóle wyróżniany typ szyjno-piersiowy, tworząc pewne continuum sercowych peregrynacji.

Zwróćcie uwagę na ubytek powłok brzusznych; https://www.hindawi.com/journals/cripe/2017/1858621/

Zwróćcie uwagę na ubytek powłok brzusznych; https://www.hindawi.com/journals/cripe/2017/1858621/



Najczęstszy typ piersiowy goni w statystykach nieco lepiej rokujący, choć zazwyczaj bardziej dramatycznie prezentujący się, typ piersiowo-brzuszny. Dlaczego dramatycznie? Co może być bardziej dramatycznego niż żywe pulsujące na dziecięcej skórze serce?

<span>Zwróćcie uwagę na wielkie naczynia wychodzące z serca, biegnące w głąb klatki piersiowej; </span>http://www.hkmj.org/system/files/hkm1310p447.pdf
Zwróćcie uwagę na wielkie naczynia wychodzące z serca, biegnące w głąb klatki piersiowej; http://www.hkmj.org/system/files/hkm1310p447.pdf

Otóż ta odmiana naszego zaburzenia wyjątkowo “lubi” współwystępować z dość charakterystycznym zestawem wad wrodzonych, z pentalogią Cantrella, w której to do ektopii serca dołączają zaburzenia jego budowy wewnętrznej (najczęściej będzie to ubytek przegrody międzykomorowej, ale skala ubytków bywa różna, aż do serca nieomalże jednojamistego włącznie) oraz rozwoju osierdzia, szczelina mostka, a także przepukliny przeponowa i pępowinowa. Ta ostatnia pozwala poprzez ubytek powłok brzusznych uwypuklać się zawartości jamy brzusznej, głównie jelitom pokrytym jedynie cienką warstwą owodni i otrzewnej, choć literatura opisuje też niekiedy pełne rozszczepienie powłok brzusznych i wytrzewienie z towarzyszącą jelitom na przykład wypadającą śledzioną, wątrobą, etc.

Po udanej korekcie pentalogii Cantrella; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3781804/

Po udanej korekcie pentalogii Cantrella; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3781804/



Ubytek przepony tworzy swoiste okno łączące tu klatkę piersiową z jamą brzuszną pozwalające sercu częściowo zejść poniżej klatki piersiowej. Brzuszny wreszcie typ wady wiąże się z niższą jeszcze lokalizacją serca przemieszczonego do jamy brzusznej w całości przez wspomniany otwór w przeponie. Paradoksalnie mimo drastycznej prezentacji typy te okazują się bardziej poddawać korekcie chirurgicznej aniżeli typ piersiowy, a rokowanie zależy przede wszystkim od ciężkości współistniejącej wady serca. Oraz od wczesnego wykrycia pozwalającego uprzednio przygotować się do niezbędnych do utrzymania dziecka przy życiu procedur. Przy tak ciężkich wadach nic nie zabija równie sprawnie jak niespodzianki – doceniajmy możliwości współczesnej diagnostyki prenatalnej.

Typ piersiowo-brzuszny wady, z ubytkiem ściany brzucha i niepraidłową lokalizacją pępowiny; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4232195/

Typ piersiowo-brzuszny wady, z ubytkiem ściany brzucha i niepraidłową lokalizacją pępowiny; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4232195/



I nie, podobnie jak nowotwory, wady wrodzone bynajmniej nie są cechą szczególną H. sapiens. Ta również. U zwierząt ektopia serca takze występuje, chociaż również nie jest wadą częstą. Opisuje się podobne przypadki u różnych gatunków – u koni, owiec, świnek morskich (tfu, kawii domowych), kotów czy psów. Relatywnie najczęściej jeszcze chyba u bydła, u którego uwarunkowania anatomiczne pozwalają częstszej niż u człowieka ektopii szyjnej nie tylko nie zabić płodu, ale wręcz przetrwać bezobjawowo nawet do etapu dorosłości. I tak, niekiedy u zwierząt także podejmuje się próby chirurgicznej poprawy sytuacji.

(Przypominam też, że patologów możecie śledzić też na fejsbuku – warto tam zaglądać, bo strona jest codziennie aktualizowana)


Literatura:

Pediatric cardiology: A brief historical perspective. WJ Rashkind; Pediatric Cardiology1979;1(1):63-71

Kardiochirurgiczne aspekty ektopii serca. M Piaszczyński, M Wojtalik; Folia Cardiologica Excerpta 2006;1(2):126-128

Ectopia cordis associated with Cantrell’s pentalogy. B Kumar, C Sharma, DD Sinha, Sumanlata; Annals of Thoracic Medicine 2008;3(4):152-153

Complete Ectopia Cordis: A Case Report and Literature Review. S Pius, HA Ibrahim, M Bello, MB Tahir; Case Reports in Pediatrics 2017;2017:Article ID 1858621

Ectopia cordis. A report of two cases in Cameroon. D Chelo, H Mbassi Awa, F Nguefack Dongmo, AP MEnanga, S Ngo UM, M Nde Kamgne, PO Koki Ndombo; Images in Paediatric Cardiology 2014;16(4):1-6

 Embryology, sternal clefts, ectopia cordis, and Cantrell’s pentalogy. SA Engum; Seminars in Pediatric Surgery 2008;17(3):154-60

Ectopia Cordis- A Rare Congenital Condition. R Shrestha, S Chhetri, MC Regmi, P Basnet; Nepal Journal of Obstetrics and Gynaecology 2017;(1):59-61

Ectopia cordis. S Puvabanditsin, V Di Stefano, E Garrow, R Wong, J Eng, J Balbin; Hong Kong Medical Jornal 2013;19:447–50

Pentalogy of Cantrell: the complete spectrum. CF Martins, I Serras, AV Santos, A Costa Braga; BMJ Case Reports 2014;2014:bcr2014207556

Fontan operation for the Cantrell syndrome using a clamshell incision. H Ito, N Ota, M Murata, K Sakamoto; Interactive Cardiovascular and Thoracic Surgery 2013;17(4):754-756



Paulina Łopatniuk


Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce.
 

Skomentuj     Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj






Nauka

Znalezionych 876 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Kilka myśli o altruizmie   Coyne   2018-12-10
Nauka nie jest twoim wrogiem   Pinker   2018-12-08
Czy poparcie przez celebrytę może skłonić ludzi do zaakceptowania ewolucji?   Coyne   2018-12-07
Dominujący indyk i jego popisy   Lyon   2018-12-04
Dlaczego kocie języki są kolczaste?   Coyne   2018-12-01
Hiszpania dąży do zakazania alternatywnej medycyny   Novella   2018-11-30
Inżyneria fotosyntezy i jej przeciwnicy   Novella   2018-11-27
Mój list do Darwina   Coyne   2018-11-26
Zapuszczenie   Łopatniuk   2018-11-24
Nowa praca potwierdza sześć podgatunków tygrysa   Coyne   2018-11-21
Nawigacja może być fundamentalna dla myślenia   Novella   2018-11-20
Zrezygnowanie z hamburgerów nie uratuje planety   Lomborg   2018-11-16
Echinacea nie działa na przeziębienie   Novella   2018-11-15
Laserowe skanowanie Archeopteryxa   Novella   2018-11-10
Apoptoza całego ciała   Dennett   2018-11-09
Głębota i polityka pseudogłębi   Hughes   2018-11-08
Niewydolność wątroby spowodowana ekstraktem z zielonej herbaty   Novella   2018-11-06
Skąd wiemy, że niemal wszyscy neandertalczycy byli praworęczni?   Coyne   2018-11-05
Co nam daje psychologia ewolucyjna?   Flock   2018-11-01
Problemy z organiczną żywnością i badaniem raka   Novella   2018-10-31
Geny, które wpływają na ludzką inteligencję i osobowość   Ridley   2018-10-30
Dławiący problem   Łopatniuk   2018-10-27
Niepoprawna ludzkość znowu poprawiona   Koraszewski   2018-10-26
Neandertalskie kości w Chorwacji   Coyne   2018-10-25
Światowa Organizacja Zdrowia udziela poparcia szarlatanerii   Novella   2018-10-24
Socjologia. Uwagi o nauce zaangażowanej   Koraszewski   2018-10-22
Daj ać ja pobruszę …   Łukaszewski   2018-10-20
Opieka zdrowotna neandertalczyków   Novella   2018-10-17
Łez kamienie   Łopatniuk   2018-10-13
Akademicki skandal: troje badaczy umyślnie publikowało fałszywe artykuły o „badaniach żałości”, by pokazać fatalne standardy akademickie w naukach społecznych   Coyne   2018-10-12
Skuteczny kontra patologiczny altruizm   Anomaly   2018-10-10
Czas powiedzieć stop pseudonauce o GMO   Novella   2018-10-02
Trochę inny rak wątroby   Łopatniuk   2018-09-29
Najwcześniejsze znane zwierzę?   Coyne   2018-09-27
Organiczne rolnictwo nie jest najlepsze   Novella   2018-09-24
Ateista z chwilową luką w pamięci i w szoku niewolnictwa   Dawkins   2018-09-21
Stereotypy są często szkodliwe a zarazem poprawne   Shpancer   2018-09-21
Atak “doktorostwa Wolfson” na rodziców chłopca, który zmarł na koklusz     2018-09-20
Probiotyki – to skomplikowane   Novella   2018-09-13
Przesądy i złudzenie kontroli   Novella   2018-09-11
Antyszczepionkowcy - pielęgniarka lub lekarz nie powinni opiekować się dziećmi     2018-09-10
Francuski uniwersytet wyrzuca homeopatię   Novella   2018-09-08
Plastry uśmierzające ból z Luminas: gdzie słowa „kwantum” i „energia” w rzeczywistości znaczą „magia”     2018-09-07
Odkryto nowy rodzaj neuronów u ludzi   Novella   2018-09-06
Epigenetyka: powrót Lamarcka? Nie tak szybko!   Coyne   2018-09-05
Przejściowe formy przodków żółwia   Novella   2018-09-03
Recenzja nowej książki Davida Quammena o drzewach ewolucyjnych (i porównanie z innymi recenzjami)   Coyne   2018-09-01
Dlaczego jedne sowy mają kępki piór na uszach, a inne nie?   Lyon   2018-08-30
Psychoaktywny lek i doświadczenie śmierci   Novella   2018-08-29
Samce koników morskich, które są ciężarne, redukują inwestycję w potomstwo, jeśli widzą seksowną samicę   Coyne   2018-08-28
Uderzające podobieństwo: rewolucyjne wyniki badań nad bliźniętami   Dynesen   2018-08-27
Ale tego wija lepiej zostaw w spokoju   Łopatniuk   2018-08-24
Ile jest ziemi nadającej się pod uprawę?   Novella   2018-08-22
Więcej o szarlatanerii komórek macierzystych   Novella   2018-08-18
Kontrolowane próby szczepionek   Novella   2018-08-15
Ogniska odry w Brooklynie w 2013 r.: Badanie kosztów antyszczepionkowej pseudonauki     2018-08-14
Uprzednie doświadczenie wpływa na to, co widzimy   Novella   2018-08-11
Efekt Krugera-Dunninga, antyszczepionkowcy i arogancja ignorancji     2018-08-09
Nowe zastosowania zużytych filtrów do dializy   Blum   2018-08-07
Puszczyk mszarny   Lyon   2018-08-06
Oprzeć się wiatrom - dobór naturalny, huragany i jaszczurki   Mayer   2018-08-04
Unia Europejska odrzuciła uprawy z edytowanym genomem   Ridley   2018-08-03
Spojrzenie na ruch anty-GMO   Novella   2018-08-02
Tajemne życie morskich ptaków   Ridley   2018-08-01
Więcej dowodów przeciwko „epigenetycznie” dziedziczonym i środowiskowo wprowadzonym zmianom w DNA   Coyne   2018-07-31
Usterka w Matriksie   Novella   2018-07-27
Czy współczesny Homo sapiens wyewoluował w różnych częściach Afryki?   Coyne   2018-07-24
Pandemie, szczepienia, i kuracja mleczna profesora Jastrebowa   Turski   2018-07-21
Sóweczka dwuplamista   Lyon   2018-07-20
Lucyfer, którego wymyślił Zimbardo. O konsekwencjach stanfordzkiego eksperymentu więziennego i skandalu, którego stał się obiektem   Witkowski   2018-07-19
Nie kłacz, gdy kaszlesz   Łopatniuk   2018-07-14
Kwantowe bzdury w parapsychologii   Novella   2018-07-12
Pełzająca percepcja problemów   Novella   2018-07-10
Ale czy mogą cierpieć?   Dawkins   2018-07-07
Wronia inteligencja   Novella   2018-07-06
Gąsienica naśladuje pazurnicę   Coyne   2018-07-05
O mózgach męskich i żeńskich   Novella   2018-07-03
Czy hieny rozbijają ludzki patriarchat?   Coyne   2018-06-30
Mikrobiom jelitowy i stany lękowe   Novella   2018-06-28
Ukośniki przędą spadochrony z nici pajęczej i odlatują po sprawdzeniu wiatru odnóżami   Coyne   2018-06-26
To może być toczeń, czyli o wilku, który pożarł serce   Łopatniuk   2018-06-23
Kreacjonizm i nagonka na Coyne’a w „Daily Caller”   Coyne   2018-06-22
Kłamstwa anty-GMO   Novella   2018-06-20
Protezy kończyn - kolejny postęp   Novella   2018-06-16
Dziwne zawiłości procesu dziedziczenia   Coyne   2018-06-13
Homeopatia, wibracje i oszustwo     2018-06-12
Wyników Séraliniego nie daje się powtórzyć   Novella   2018-06-11
Helen Lawson i czarna maść: wycinanie, wypalanie i zatruwanie w sposób „naturalny”     2018-06-09
Patyczaki mogą rozprzestrzeniać się jak nasiona roślin: w ptasich odchodach   Coyne   2018-06-08
Czy teoria doboru naturalnego Darwina zmieniła nasz pogląd na miejsce ludzkości   Dennett   2018-06-07
Kosmici-głowonogi i panspermia   Novella   2018-06-05
Marność dowodów na przekazywanie wprowadzonych środowiskowo, „epigenetycznych” zmian w DNA kolejnym pokoleniom u ludzi   Coyne   2018-06-04
Homeopatyczne nosodes   Novella   2018-05-31
Fałszywa dychotomia i negacja nauki   Novella   2018-05-28
Nicień w oku bliźniego   Łopatniuk   2018-05-26
Budzenie zmarłych   Novella   2018-05-21
Finansowanie społecznościowe terapii komórkami macierzystymi o nieudowodnionej skuteczności: wykorzystywanie hojności obcych, by płacić za szarlatanerię     2018-05-18
Co mówi nam ruch płaskiej Ziemi     2018-05-17
Osy papierowe + sprytny biolog = tęczowe gniazda   Coyne   2018-05-14
Jak to jest, że Stanisław Burzyński nadal żeruje na zrozpaczonych pacjentach z rakiem?     2018-05-12

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Einstein



Socjologia



Allah stworzyl



Uprzednie doświadczenie



Żydowski exodus



PRL Chrystusem narodów



Odrastające głowy hydry nazizmu



Homeopatia, wibracje i oszustwo


Żołnierz IDF



Prawo powrotu



Mózg i kodowanie predyktywne



Nocna rozmowa



WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica



Arabowie



Roboty będą uprawiać ziemię



Sumienie, czyli moralność bez smyczy



Skomplikowana ewolucja



Argument neuroróżnorodności



Nowe badanie pamięci długotrwałej



Ściganie bluźnierstwa



Ryby jaskiniowe



Autyzm



Od niepamiętnych czasów



Tunezyjczycy przeciw złemu prawu



Drugie prawo termodynamiki



Pochwała ignorancj



Mistyfikacja Sokala



Intronizacja Chrystusa


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk