Prawda

Sobota, 25 stycznia 2020 - 04:31

« Poprzedni Następny »


Pluralizm nieporozumień


Andrzej Koraszewski 2014-01-12


Kilka dni temu opublikowaliśmy artykuł Matta Ridley’a pt: Długi cień anglosfery. Jest to pochwała anglosaskiej tradycji parlamentaryzmu, jak również wcześniejszej historii, która pojawienie się tej formy parlamentaryzmu umożliwiła. Ridley kończy swój tekst krytyką  Unii Europejskiej, jej koszmarnej biurokracji  i tendencji do regulowania wszystkiego, co się da. Ten artykuł wywołał zabawną dyskusję rodzinną, z tego prostego powodu, że napisałem o Unii Europejskiej setki artykułów, byłem jej zwolennikiem od samego  początku i nadal jestem jej zwolennikiem, a w jej krytyce różnię się od Ridleya tylko w jednym, ale o tym potem.

Matt Ridley pisze, że jeszcze Brytania nie zginęła i że są szanse, że brytyjski model ekonomiczny się obroni. Futurologia nie jest moją specjalnością, świat zmienia się w błyskawicznym tempie, rozsądnie możemy mówić o zdarzeniach z przeszłości, a i na tym polu obraz się zmienia, w zależności od tego, z którego miejsca się patrzy.


Bez wątpienia możemy uznać za zasadne uwagi o dobroczynnym wpływie „wolności pod prawem”. Ridley przywołuje Magna Charta i fakt, że od zarania dziejów angielscy królowie byli ograniczeni przez prawo obyczajowe. Despotyzm zarówno królów, jak i arystokracji był tu,  jak się wydaje, istotnie mniejszy niż na europejskim kontynencie (o Azji nie wspominając). O dwóch czynnikach Ridley nie wspomina – pierwszy, że z trudnego do wyjaśnienia powodu  średniowieczny nacisk na przechodzenie do gospodarki czynszowej w rolnictwie przetrwał w Anglii lepiej niż w Europie, gdzie od XII wieku zaczęła się stagnacja, (a nawet regres tego trendu), pomija również fakt, że rewolucję przemysłową poprzedziło zapotrzebowanie na siłę militarną i roboczą w koloniach i konieczność mechanizacji w rolnictwie, bo brakowało rąk do pracy.


Wspominając książkę Daniela Hannana MEP — How we Invented Freedom and Why it Matters, Matt Ridley pisze:


„Tajemnica kryje się w instytucjach.  Zdaniem Hannana obyczaj „wolności pod prawem” wykazał, że jest sprawny w tworzeniu zamożności wszędzie, gdzie się przyjął, niezależnie od koloru skóry ludzi, którzy go przejęli – nawet jeśli czasami częściej był łamany niż honorowany. Było osobliwością Brytyjczyków od bardzo wczesnych dziejów, że wpadli w zwyczaj rozpraszania zarówno własności, jak władzy i nigdy nie zagubili tego zwyczaju, nawet za czasów silnych władców normandzkich lub Tudorów.”


Prawda, ale mamy prócz Anglii Szwajcarię, mamy Skandynawię, mamy Grecję z jej znacznie ważniejszym od Platona Solonem. Kiedy w 1956 roku poznańscy robotnicy szli z transparentami: „Nie ma chleba bez wolności”, nie wiedzieli jak bardzo się mylą, niewolnicy produkowali tak wielkie nadwyżki żywności, że doskonale utrzymywali najróżniejszego rodzaju tyranie. Bez wolności daje się produkować chleb, ale  nie ma innowacji i postępu, bez wolności nie ma nieustannego poszukiwania możliwości zwiększania wydajności pracy. Protestantyzm jako etyka kapitalizmu rozluźnił gorset społeczeństwa stanowego, powiększył dostęp do oświaty, umożliwił ruchliwość społeczną przez bogacenie się. Model brytyjski okazał się tu szczególnie skuteczny, póki nie pokonała go pierwsza w świecie republika farmerska, jaką stały się brytyjskie kolonie w Ameryce.


Kiedy powstawały Stany Zjednoczone wielu podejrzewało, że Waszyngton zechce sięgnąć po koronę, południowe stany pragnęły zachować system arystokratyczny, z niewolnictwem i latyfundiami. Przewagę miały jednak stany, gdzie ziemi było pod dostatkiem, państwo było niemal nieobecne, zaś mieszkańcy mogli przetrwać, jeśli byli przedsiębiorczy, pomysłowi i skłonni do kooperacji, tak w zakresie produkcji, jak i obronności. Mało państwa, ciągłe zagrożenie plus tradycja samorządu okazały się zbawienną mieszanką z nieustannym popytem na wszystko, co ułatwiało ludzką pracę.


Nie jeden przypadek zadecydował o tym, że rewolucja przemysłowa zaczęła się w Anglii, trzeba było do tego bardzo wielu szczęśliwych zbiegów okoliczności. Nie przypadkiem również imperium brytyjskie legło w gruzach, a gospodarczą (i militarną) hegemonię w świecie przejęła federacja jego byłych kolonii zamorskich. Imperializm nie był dobrym pomysłem ani z moralnego, ani z gospodarczego punktu widzenia.


Historia niewolnictwa jest zapewne rówieśniczką historii rolnictwa. Wcześniej utrzymywanie niewolników przy życiu było mało sensowne. Dyskusja o Unii  Europejskiej to  przede wszystkim dyskusja o najbardziej obrzydliwym dziedzictwie ludzkości jakim jest niewolnictwo.


Wiele lat temu, nieżyjący już profesor socjologii, komentując mój artykuł w paryskiej „Kulturze” publicznie wyznał, że szukał i nie znalazł etymologii słowa farmer. Muszę przyznać, że przykro mi było, bo znałem i szanowałem człowieka, a znalezienie etymologii słowa farmer nie powinno zająć żadnemu studentowi więcej niż kwadrans. Etymologia słowa farmer jest faktycznie ważna, żeby zrozumieć pisma Adama Smitha, jak również kłopoty, na jakie w niektórych krajach natrafia zrozumienie idei Adama Smitha. Otóż słowo farma pochodzi od starofrancuskiego słowa oznaczającego czynsz. Kazimierz Wielki próbował na wzór francuski przestawić rolnictwo na gospodarkę czynszową, niestety już wtedy polska klasa polityczna postanowiła bronić narodowych tradycji i (można powiedzieć, że wówczas po raz pierwszy ale nie ostatni) zrobiła to skutecznie.


Farma z czasem zaczęła oznaczać gospodarstwo rodzinne, zasadniczo odmienne od majątku czy plantacji, gdyż oznaczała początek budowania rynku opartego na wolnych, posiadających własność i wymieniających swoje towary za pieniądze producentach. Angielski czy skandynawski rolnik był już w średniowieczu bardziej wolny niż rolnik francuski, nie wspominając o polskim. Angielski rolnik w Ameryce stał się pełnoprawnym obywatelem. 


Jest wiele powodów, dla których dzieło Smitha powstało właśnie w Anglii, a historia wprowadzania w życie i wypaczania idei Smitha jest fascynująca. W 20 lat po publikacji głównej i najczęściej cytowanej książki Smitha, Tadeusz Kościuszko odpowie na propozycję przewodzenia powstaniu w Polsce: „Za samą szlachtę bić się nie będę". No cóż Tadeusz Kościuszko wcześniej, bez chwili wahania, zaangażował się w walkę o utworzenie pierwszej na świecie republiki farmerskiej, bezgranicznie brzydził się również niewolnictwem.


Fakt, Anglia miała swoją Magna Charta, Anglia dała nam rewolucję przemysłową, która byłaby niemożliwa bez poprzedzającej ją gospodarki czynszowej w rolnictwie i bez poprzedzającej ją wielkiej mechanizacji prac rolnych z powodu braku rąk do pracy, Wielka Brytania była największym imperium na  świecie, świadomie i z premedytacją dławiącym możliwości rozwoju w swoich koloniach i podtrzymującym feudalne (oraz wręcz niewolnicze) stosunki społeczne w podbitych krajach.


Ideał wolności, o którym pisze Matt Ridley, był wyłącznie na użytek wewnętrzny. Uczciwie mówiąc oskarżanie Brytyjczyków winą za cały kolonializm byłoby absurdalne. Brytyjczycy byli na tym polu zaledwie najbardziej skuteczni; barbarzyństwo Holendrów, Duńczyków, Belgów, Francuzów, Hiszpanów i wielu innych narodów było podobne. Kolonializm rosyjski umyka uwadze zachodnich badaczy epoki kolonialnej, o kolonializmie tureckim zdołaliśmy skutecznie zapomnieć, a kolonializm arabski opisany został zaledwie w kilku książkach, kolonializm japoński jest w Europie zupełnie nieznany.  


Kilku historyków zauważyło, że obydwie wojny światowe były w gruncie rzeczy wojnami o hegemonię w kolonialnym świecie. Niemcy dwukrotnie rzuciły rękawicę Wielkiej Brytanii, Japonia najpierw podjęła próbę ograniczenia wpływów Rosji na Dalekim Wschodzie, a potem rzuciła rękawicę Stanom Zjednoczonym i Brytyjczykom.  Idea wolnego handlu dziwnie przeplatała się z ideą podboju i zniewolenia. Klęska Niemiec i Japonii zapoczątkowała kres epoki kolonialnej.


Jak się to wszystko ma do etymologii słowa „farmer”?


Przed wieloma laty somalijski dziennikarz w Londynie polecił mi książkę Roberta Ruarka „Uhuru", która — jak mówił — nawet jeśli nie jest dobrą pozycją literatury pięknej — jest znakomitym studium wprowadzającym w świat afrykańskiej polityki. Rozmawialiśmy wcześniej o Jomo Kenyatcie i jego liście do londyńskiego „The Times”.


Pierwszy prezydent niepodległej Kenii, kończył swoją edukację w angielskiej szkółce misyjnej. Młody Kenyatta najwyraźniej uwierzył w to, co mu mówili anglikańscy pastorzy, bo przez pierwsze lata dorosłego życia przekonywał swoich rodaków, że najważniejsza jest oświata i doskonalenie się oraz przekonywał angielskich kolonialistów, że powinni pomóc w tworzeniu systemu oświaty dla czarnej ludności i że brytyjski rząd powinien oddać przynajmniej część ziemi afrykańskim rolnikom. W wiele lat później (na początku lat trzydziestych) w liście do londyńskiego „The Times” Kenyatta pisał, że dostęp do oświaty i własnej ziemi jest warunkiem tego, aby w Afryce nie doszło do straszliwego rozlewu krwi. Był zdania, że rozsądek powinien dyktować przygotowanie stopniowej gospodarczej i politycznej emancypacji rdzennych mieszkańców Afryki. Jego list odbił się głośnym echem w całym zachodnim świecie, ale niczego nie zmienił. W sprawie oświaty rząd brytyjski odesłał młodego afrykańskiego polityka do misjonarzy, a w kwestii ziemi dla afrykańskich rolników posłał go do wszystkich diabłów.


Inni zdobywcy myśleli podobnie i to niezależnie, czy byli to Anglosasi, Niemcy mordujący Hotentotów, Turcy narzucający barbarzyńskie prawa na kraje arabskie, czy Japończycy w Korei lub w Chinach. (Nasze własne wyczyny czy to na Litwie, czy w Zachodniej Ukrainie to woda po kisielu barbarii w afrykańskich i nie tylko afrykańskich koloniach.)


Matt Ridley ma absolutnie rację, wolność pod prawem była drogą do sukcesu, drogą do wykorzystania potencjału intelektualnego jednostek i drogą do maksymalizacji tak zbiorowego, jak i indywidualnego zysku w procesie kooperacji. Od czasów Solona próby załagodzenia obciążeń nakładanych na własnych producentów żywności budziły zdumienie i oburzenie elit oraz nieodmiennie zbrojny opór; próby traktowania obcych producentów żywności jak ludzi budziły wyłącznie pusty śmiech.


W innych artykułach Ridley wielokrotnie wspominał z niechęcią o długiej historii  brytyjskich praw zbożowych. Celna osłona brytyjskiego rynku miała dwa cele, pierwszy to zapewnienie samowystarczalności. Uzależnienie od importu zboża groziło katastrofą w przypadku blokady morskiej. Był tu jednak i  inny element, kraje takie jak Polska na rynku międzynarodowym handlowały zbożem wyprodukowanym przez niewolniczą siłę roboczą, co uniemożliwiało uczciwą konkurencję dla rolników brytyjskich. Cła chroniły brytyjskie rolnictwo przed zniszczeniem przez żywność sprzedawaną po cenach dumpingowych przez różnych zbirów w rodzaju polskiej szlachty.


Ridley,  podobnie jak wielu anglosaskich liberałów nigdy nie zrozumiał, że obrona wolnego handlu i wolności pod prawem wymaga czasem osłony przed paserami handlującymi kradzionym towarem.


Idea celnych barier na żywność szybko przeskoczyła przez ocean i Stany Zjednoczone, ta pierwsza na świecie republika farmerska, bardzo szybko zaczęły stosować pozornie dziwaczną praktykę otwierania rynków zagranicznych (często z pomocą kanonierek) przy równoczesnym chronieniu swoich rolników przed zalewem produktów rolnych wytwarzanych przez niewolników lub tylko pozbawionych wolności chłopów.


Tak, Matt Ridley ma 100 procent racji, wolność pod prawem jest najlepszą drogą do sukcesu gospodarczego i do  społeczeństwa, w którym wszyscy, a nie tylko nieliczni, żyją bardziej po ludzku. Amerykańska wojna o niepodległość była pierwszym krokiem na drodze do zakończenia ery kolonializmu, ale wyjście Brytyjczyków z Indii, Egiptu i  innych pięknych miejsc, Francuzów z Wietnamu i Algierii, czy Rosjan z Polski, Bułgarii i innych krajów nadal tej epoki ostatecznie nie zakończyło. W moim sporze z Mattem Ridleyem istotne jest co innego. Jakim cudem dwa kraje osi, Niemcy i Japonia, które podczas drugiej wojny światowej chciały zdobyć hegemonię w kolonialnym świecie, po druzgoczącej klęsce stały się kolebką nowej mentalności – rozwoju przez kooperację i wsparcie, a nie przez podbój?


Pierwszy krok w kierunku Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej zainicjowany został przez Amerykanów, zaś Brytyjczycy szczerze tego pomysłu nienawidzili. Europejska Wspólnota Węgla i Stali potraktowana została w Londynie jako niemiecko-francuski spisek przeciwko interesom brytyjskim. Prawdziwy lament zaczął się jednak nad Tamizą z chwilą podpisania porozumienia o Wspólnej Polityce Rolnej. To był zdaniem Brytyjczyków grzech przeciw ludzkości.


Niemcy, Belgowie, Holendrzy i Luksemburczycy, zaproponowali Włochom i Francuzom, żeby przestali okradać swoich rolników i gotowi byli z własnej kieszeni dopłacić do tego, żeby rolnicy tych dwóch katolickich krajów jak najszybciej doszlusowali do nowoczesności.


Jeśli idzie o tworzenie Lebensraumu dla swoich towarów okazało się to techniką po stokroć skuteczniejszą niż podbój. Zakończenie dyskryminacji ekonomicznej producentów żywności jest pierwszym i nieodzownym krokiem w kierunku prawdziwie wolnego handlu i wolności pod prawem. Kraje EWG zaczęły błyskawicznie nadrabiać straty, by niebawem zacząć osiągać lepsze rezultaty gospodarcze od Brytyjczyków.


Sami Brytyjczycy szybko doszli do wniosku, że nie stać ich na życie poza Unią Europejską, co nie znaczy, że zrozumieli lub chociażby pogodzili się z myślą, że pomaganie rolnikom innych krajów jest techniką, którą można traktować poważnie, kolonialna mentalność Brytyjczyków nigdy nie osłabła. Wolność pod prawem była ideą polityki wewnętrznej, idea wspomagania jej u innych była i jest nadal Brytyjczykom całkowicie obca.


Na naszym polskim podwórku niewielu zdaje sobie sprawę z faktu, że Wspólna Polityka Rolna była (i jest nadal) narzędziem przybliżania nas do  owego osławionego modelu brytyjskiego, że jest to technika zakopywania przepaści między wsią i miastem, wyrównywania poziomu wydajności, tworzenia warunków rzeczywiście wolnego handlu i fundamentów wolności pod prawem.


Czy to znaczy, że Matt Ridley nie ma racji oskarżając Unię Europejską o tendencję centralistyczne, biurokratyczne szaleństwa i dławienie przedsiębiorczości kretyńskimi regulacjami? Oczywiście, że ma rację. To co jest najbardziej zdrowe w Unii to Wspólna Polityka Rolna, która i tak wymaga drastycznych korekt. Gdyby nieco zredukowano  nakłady na dopłaty dla rolników krajów już najbardziej rozwiniętych (chodzi tu o rolników brytyjskich, niemieckich, holenderskich, skandynawskich) i wyasygnowano środki na modernizację indywidualnych gospodarstw tureckich, to dziś problem Turcji wyglądałby inaczej. Dziś można o tym zapomnieć i jeśli ktoś marzy o wskazaniu muzułmanom drogi do nowoczesności, to ja stawiałbym na Jordanię, której król jest wystarczająco wystraszony perspektywą obalenia, żeby zaryzykować próbę bycia monarchą oświeconym.) To jednak  marzenie ściętej głowy, bardziej interesujące jest nasze polskie podwórko, gdzie na szczęście Leszek Balcerowicz i podobnie myślący ekonomiści przegrali z kretesem i Polska inteligencja musiała się pogodzić z faktem, że pieniądze z Unii Europejskiej pójdą raczej w ręce rolników niż innych grup zawodowych. Przyzwyczajona do życia na kradzionym chlebie inteligencja polska wyła ze zgrozy i biła się w chrapy, ale Unia nie była w tej sprawie gotowa na żadne kompromisy.


Gdybym miał przyznać palmę najbardziej typowemu nosicielowi mentalności polskiej inteligencji, to przypadłaby ona Joannie Solskiej z warszawskiej „Polityki”. O tej mentalności najciekawiej pisał zaraz po wojnie Józef Chałasiński w książce „Szlachecka genealogia inteligencji polskiej”. Chałasiński pokazywał jak zubożała szlachta przekształcała się w Polsce w inteligencję i jak stając się warstwą nauczycielską przenosiła swoje przywiązanie do systemu stanowego i swoją pogardę dla chłopów na kolejne pokolenia ludzi wykształconych. Znaczna część owej inteligencji marzyła o przybliżeniu się do owego modelu brytyjskiego, i że to oni będą awangardą narodu, a w budowanym na wzór brytyjski przemyśle nadal  obowiązywać będzie kochana pańszczyzna.


Na temat Wspólnej Polityki Rolnej spierałem się z Leszkiem Balcerowiczem (który na początku lat 90. ubiegłego stulecia,  po publikacji mojej książki mówił, że demoralizuję chłopów), ze Stefanem Bratkowskim i paroma innymi osobami. Jednak najwyraźniej o nienawiści do wolnego handlu z wolnymi producentami pisała zawsze Joanna Solska. W tygodniku „Polityka" z 9 lipca 2005 ukazał się jej artykuł pod tytułem: „Zarżnąć CAP-a". [CAP – Common Agriculture Policy – A.K.] ]  Autorce, jak wielu inteligentom, wydawało się, że pisze w naszym, tj. wszystkich Polaków imieniu.


Pani Solska chciałaby dokonać rytualnego uboju, zarżnąć CAP-a a pieniądze przeznaczone na wzmacnianie siły nabywczej rolników przeznaczyć na wzmacnianie siły nabywczej artystów, socjologów i dziennikarzy. Próby przekonania redaktora naczelnego tygodnika „Polityka”, że być może warto przekazać czytelnikom jego pisma informacje dlaczego 80 procent unijnych funduszy idzie na Wspólną Politykę Rolną nie powiodły się. Najwyraźniej redaktor uważał, że byłoby to całkowicie sprzeczne z długą tradycją inteligencji polskiej (nie tylko polskiej, ale nigeryjskiej, egipskiej, afgańskiej, rosyjskiej czy brazylijskiej również).


Wbrew swoim wyobrażeniom pani Solska nie mówi w imieniu wszystkich Polaków, ale przynajmniej pani profesor Krystyna Pawłowicz pewnie się z nią zgadza, chociaż ta ostatnia miałaby inne preferencje, jeśli  idzie o przeznaczenie pieniędzy zaoszczędzonych na Wspólnej Polityce Rolnej.


Oczywiście Matt Ridley ma rację, wolność pod prawem i prawdziwie wolny handel (bez życia na kradzionym chlebie i bez ułatwiania sobie życia przez kupowanie wyjątkowo tanich towarów u paserów), to jedyna skuteczna droga do sukcesu i trzeba przyznać, że w ubiegłym stuleciu byliśmy świadkami, jak niektórzy skutecznie poszli śladami Brytyjczyków i powtórzyli ich sukces. To dzięki tym doświadczeniom Matt Ridley mógł powiedzieć bez obawy popełnienia błędu, że ta droga jest skuteczna niezależnie od tego, czy obierają ją ludzie mający białą skórę czy żółtawą lub ciemną.


Ridley wspomniał również o religii uznając, że jest w pewnym sensie drugorzędna, że najważniejsza jest wolność, rozproszenie własności i władzy. Jest w tym troszkę racji, ale mocno wątpliwej. W naszym chrześcijaństwie najbardziej ortodoksyjne prawosławie doskonale zakonserwowało mentalność systemu niewolniczego, katolicyzm niesie ze sobą mentalność feudalną, chrześcijaństwa zreformowanego o minimalną dbałość o to, żeby niewolnik nie musiał być cały czas poganiany batem. Protestantyzm to już chrześcijaństwo mieszczańskie, chrześcijaństwo sklepikarzy, częściej rozumiejących że wymiana handlowa jest lepsza od rabunku i obowiązkowych dostaw.


Inteligencja egipska, podobnie jak pani Solska, nie jest w stanie pojąć osobliwego fenomenu, że wolny rolnik, na uczciwym rynku zwiększa swoją wydajność w zdumiewającym tempie i w związku z tym nie widzi ona związku między religią, mentalnością elit, a liczbą zatrudnionych w rolnictwie. Na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci wdzieliśmy jak najpierw w krajach protestanckich, a potem niektórych innych, liczba producentów żywności zaczęła gwałtownie topnieć. Ci przeklęci wynalazcy praw zbożowych mieli pierwsi więcej mieszkańców miast niż mieszkańców wsi. Coraz mniejsza liczba rolników była coraz potężniejszym nabywcą towarów przemysłowych. (Dziś w najbardziej rozwiniętych krajach liczba rolników to 2-3 procent siły roboczej.) Pani Solska jest oburzona i twierdzi, że ta maleńka grupa zawodowa jest tak potężnym lobby, że wymusza na rządach straszny haracz. (Solska to Solska, ale Matt Ridley powinien wiedzieć lepiej.) To prawie prawda, problem w tym, że trzonem owego „lobby przemysłowego” jest przemysł obsługujący rolników. Tylko kompletny dureń może porównywać współczesnego rolnika, który ma kilka traktorów, kombajn, pół setki zmechanizowanych narzędzi, kupuje tony chemikaliów, korzysta z wyprodukowanych w laboratoriach nasion, z machającym motyką i cieszącym się, jeśli ma osiołka, rolnikiem egipskim. Na każdego rolnika z krajów, w których są rozsądne dopłaty do rolnictwa, pracuje kilku do kilkunastu robotników przemysłowych. To ci rolnicy gwarantują sprawność rynku wewnętrznego, a zatem to, co Matt Ridley ceni szczególnie, wolność opartą na uczciwej wymianie handlowej.


Dlaczego jemu i wielu Brytyjczykom trudno to zrozumieć?  Wydaje się, że jest to ukryta  pozostałość mentalności kolonialnej, duma z powodu sukcesu gospodarczego opartego nie tylko na samej „wolności pod prawem”. Dlatego właśnie droga do anglosaskiego modelu gospodarczego wymaga skomplikowanych technik pozwalających na zniwelowanie problemów stworzonych przez mentalność feudalną.


Z krytyką unijnego centralizmu i unijnej biurokracji trudno się nie zgodzić. W naszych dyskusjach rodzinnych spieramy się z moją żoną o to, czy Unia powinna być tylko wspólnotą gospodarczą, czy powinna zmierzać w kierunku federacji. Akademicka dyskusja; obawiam się, że wspólnota gospodarcza zaszła już tak daleko, że przed krokami w kierunku federacji nie ma ucieczki. Europa nie wycofa się już ze wspólnej waluty, chociaż jest niemal pewne, że zapłaci za to wieloma kryzysami. Na początek jednak powinna pierwszym okrętem wysłać Lady Ashton do kolonii karnej w Australii. (Niestety Australia nie przyjmuje już brytyjskich kryminalistów, więc pozostaje nam tylko patrzeć na to, co ci europejscy komisarze wyczyniają.)


Nam pozostaje dalsze szukanie drogi do wolności pod prawem i do uczciwego handlu z zachowaniem ostrożności, tak żeby ani żadna pani Solska, ani nawet tak mądrzy ludzie jak Matt Ridley nie wpuścili nas w maliny.   



Droga do brytyjskiego modelu gospodarczego została wyznaczona przez Solona dwa i pół tysiąca lat temu, gubiliśmy ją niezliczone ilości razy i nadal musimy jej uporczywie szukać.   


Skomentuj     Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj






Znasz li ten kraj

Znalezionych 249 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Raport z małego miasta   Koraszewski   2020-01-23
Kości zostały rzucone   Koraszewski   2020-01-21
Diabeł hasa po Księżych Górkach   Kruk   2019-11-21
Nie cała władza w rękach postprawdziwków   Koraszewski   2019-11-18
Sen nocy listopadowej   Kruk   2019-11-12
Troski i zmartwienia z celibatem   Koraszewski   2019-10-30
Zjednoczona prawica i Halloween   Koraszewski   2019-10-26
Moralne zwierzę to oburzone zwierzę   Koraszewski   2019-10-21
Związki partnerskie w czwartej Rzeczpospolitej   Koraszewski   2019-10-16
Dzień po wyborach, Dzień Nauczyciela   Koraszewski   2019-10-14
Bób, Hummus, Włoszczyzna   Koraszewski   2019-10-02
Niedziela handlowa i Ogórek małoetyczna   Kruk   2019-10-01
Czy Polscy wybiją się i na co teraz?   Koraszewski   2019-09-28
Homo politicus vs. Homo sapiens   Koraszewski   2019-09-16
Uwagi o groźnej przewadze donosów nad doniesieniami   Koraszewski   2019-09-09
Dla kogo feralna okaże się trzynastka?   Koraszewski   2019-08-31
Kilka uwag o podwójnej lojalności   Koraszewski   2019-08-21
Przeszłość i przyszłość polskiego paralmentaryzmu   Koraszewski   2019-07-27
Ogólna teoria zatroskania   Koraszewski   2019-07-25
Struktura klasowa w świadomości aspołecznej   Koraszewski   2019-07-20
Trudno kochać i być mądrym, jeszcze trudniej nie znosić i pozostać mądrym   Koraszewski   2019-07-10
O szkodliwości palenia (na stosach) i migotaniu przedsionków (do władzy)   Koraszewski   2019-07-08
Marchewka stadnego myślenia i niechciany kij racjonalizmu   Koraszewski   2019-07-04
Wściekłość nieboszczyka i duma romantyków   Koraszewski   2019-06-24
Kronika szczęśliwego dzieciństwa   Ferus   2019-06-23
Spór o wiek zgody w czasach przyzwolenia   Koraszewski   2019-06-19
Nocne polucje wiceministra nieprawości   Kruk   2019-06-15
Jak słuchać, żeby być rozumianym?   Koraszewski   2019-06-12
Przepraszam, że przypominam raz jeszcze   Koraszewski   2019-06-06
Za Głupotę Naszą i Waszą   Koraszewski   2019-05-30
Uwagi o pełniących obowiązki  mądrych i dobrych   Koraszewski   2019-05-20
Primas Poloniae i jego niepokojący brak zgody   Koraszewski   2019-05-13
Serwus, madonna, czyli signum temporis   Koraszewski   2019-05-10
Chwała Bogu, mamy święto maryjne   Kruk   2019-05-03
Strajki szkolne czyli niesolidarna "Solidarność"   Garczyński-Gąssowski   2019-04-24
Jak będziemy obchodzić święto Konstytucji?   Koraszewski   2019-04-08
Oświata, poświata, stan umysłów   Koraszewski   2019-04-03
Niewiara szukająca zrozumienia   Koraszewski   2019-03-12
Jak sztuczna inteligencja wyssała antysemityzm z  mlekiem matki   Koraszewski   2019-03-03
Nie pluć na Ogórek, nie zanieczyszczać wagonu   Koraszewski   2019-02-11
Inspirująca „Pieśń ciszy”   Ferus   2019-02-03
Czy dzisiejsza Polska jest demokracją?   Koraszewski   2019-01-24
Błąd sprzed 30 lat, za który nadal płacimy   Koraszewski   2019-01-19
Czy można reaktywować Komisję Edukacji Narodowej   Koraszewski   2019-01-14
Człowiek, katolik, przecie nie ssak   Koraszewski   2019-01-09
Biblia Dobrej Zmiany(plagiat)Marcin Kruk    Kruk   2018-12-28
Rzecznik Praw Dziecka w państwowego Anioła Stróża zamieniony   Koraszewski   2018-12-17
Zawierzeni bez granic   Koraszewski   2018-12-03
Cała władza w ręce marginesu   Koraszewski   2018-11-28
Odnaleziony tekst Tischnera oraz portret (pewnego) Polaka AD 2018   Koraszewski   2018-11-19
Być Polką – duma czy wstyd? Refleksje na tle obchodów stulecia odzyskania niepodległości   Górska   2018-11-14
Jasnowidzolożka wraca na czarnym koniu   Kruk   2018-11-12
Patologia instytucji, czyli uwagi o "Klerze"   Górska   2018-11-03
Bal w Świątyni Opaczności Narodowej   Koraszewski   2018-11-02
Partie polityczne i dylematy parlamentaryzmu   Koraszewski   2018-10-29
Do urn obywatele, do urn   Koraszewski   2018-10-18
Polska w obiektywie Konrada Szołajskiego   Koraszewski   2018-10-16
Polak od kuchni   Kruk   2018-10-11
Ważny komunikat Skarbnicy Narodowej   Koraszewski   2018-10-08
Narodowa dyskalkulia i lokalne porachunki   Kruk   2018-10-04
Satyra na leniwych patriotów   Koraszewski   2018-09-28
Prawoznawstwo - broń się   Zajadło   2018-09-19
Preambułka   Koraszewski   2018-09-15
Raport z oblężonego miasta   Koraszewski   2018-09-12
Jaki ślad zostawiają słowa?   Koraszewski   2018-09-04
PRL Chrystusem narodów   Koraszewski   2018-08-31
Wolna prasa, wolność słowa, wolność handlu    Koraszewski   2018-08-24
Pamiętaj o nim na wszystkich swoich drogach   Lewin   2018-08-21
Doświadczony, kompetentny, rzetelny inteligent poszukuje rozwiązania   Koraszewski   2018-08-17
List otwarty do Mendy   Koraszewski   2018-08-13
Znieważenie pomnika dłuta Stanisława Milewskiego   Koraszewski   2018-07-30
Chłopiec, którego zabito, ponieważ był Żydem   Koraszewski   2018-07-15
Ksiądz pana wini, pan księdza, a wójt jeden taki, a drugi inny   Koraszewski   2018-07-13
Cała Polska myśli o pięcie   Kruk   2018-06-14
Dowcipy, memy, przysłowia    Koraszewski   2018-06-02
Wielkie kazanie o małej dziurze w drzwiach   Kruk   2018-05-23
Czy naród może zakochać się w demokracji?   Koraszewski   2018-05-16
Adoracja Jezusa Użytkowego   Kruk   2018-04-28
Żydzi z Madonną w tle   Lewin   2018-04-28
Hogwart potrzebny od zaraz   Koraszewski   2018-04-24
Płońsk miasto otwarte   Koraszewski   2018-04-18
Niziutkie ciśnienie i Nuż w bżuhu   Kruk   2018-04-13
Wzrost mendowatości w populacji mieszkańców Polski w efekcie zmian pogodowych   Koraszewski   2018-04-01
Polski Marzec – 50 rocznica   Garczyński-Gąssowski   2018-03-08
Byłam w niebie, mówi ośmioletnia Ania   Kruk   2018-03-07
„WSZYSCY WIEDZĄ”   Kłys   2018-03-05
Nieustający marsz niesłusznie dumnych   Koraszewski   2018-02-13
Powrót antysemickiego potwora   Koraszewski   2018-02-10
Powrót Gnoma, czyli naród znowu krzyczy „Wiesław śmiało”   Koraszewski   2018-02-05
Bluźniercy, bałwanochwalcy i inni   Kruk   2018-01-30
Ustawa przeciw kłamstwu czy przeciw prawdzie?   Koraszewski   2018-01-29
Piątek narodowo-erotyczny   Kruk   2018-01-10
Silva rerum, Facebook i rara avis   Koraszewski   2018-01-02
Szkolne orły i wątroba Prometeusza   Kruk   2017-12-25
Sędziami będziem wtedy my!   Koraszewski   2017-12-20
Władca much – lekcja wychowawcza   Kruk   2017-12-11
Idem per idem, czyli polska droga do demokracji   Koraszewski   2017-12-01
Nauczyciel-ateista w szkole   Koraszewski   2017-11-29
Hej, wy, naród…   Koraszewski   2017-11-23
Przypowieść o Janie i Fortepianie   Kruk   2017-11-21

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Sześć lat



Pochodzenie



Papież Franciszek



Schadenfreude



Pseudonaukowa histeria...


Panstwo etc



Biły się dwa bogi


 Forma przejściowa


Wstęga Möbiusa


Przemysł produkcji kłamstw


Jesteś tym, co czytasz,



Radykalne poglądy polityczne


Einstein



Socjologia



Allah stworzyl



Uprzednie doświadczenie



Żydowski exodus



PRL Chrystusem narodów



Odrastające głowy hydry nazizmu



Homeopatia, wibracje i oszustwo


Żołnierz IDF



Prawo powrotu



Mózg i kodowanie predyktywne



Nocna rozmowa



WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica



Arabowie



Roboty będą uprawiać ziemię



Sumienie, czyli moralność bez smyczy


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk