Prawda

Czwartek, 19 kwietnia 2018 - 15:49

« Poprzedni Następny »


Tylko się nie zakrztuś


Paulina Łopatniuk 2017-02-18


Nie ma co bagatelizować. Krztusiec nadal niestety niekiedy zabija (globalnie mówi się o niemal 300 tysiącach zgonów pediatrycznych rocznie). Zaliczamy go do grupy dziesięciu chorób zakaźnych najczęściej powodujących zgony niemowląt (do 12 miesiąca życia). I nie, nie tylko w tych rejonach świata, o których zazwyczaj nie myślimy, choć rzeczywiście większość doniesień przypada na kraje rozwijające się. Tyle że krztusiec zabijał też podczas słynnej epidemii w Kalifornii w roku 2014 i w Waszyngtonie w 2012, zabijał w Wielkiej Brytanii, w Finlandii i w Nowej Zelandii. Zabijał głównie dzieci, ale przecież nie tylko.

 

 

 

 


Podspojówkowe i podskórne wylewy krwi w przebiegu krztuśca; Thomas Schlenker ,Chief Medical Officer, Children’s Hospital of Wisconsin
Podspojówkowe i podskórne wylewy krwi w przebiegu krztuśca; Thomas Schlenker ,Chief Medical Officer, Children’s Hospital of Wisconsin

Kaszel nie brzmi jak szczególnie groźny objaw, prawda? OK, bywa uciążliwy, ale “No przecież każdy z nas kiedyś sobie trochę pokaszlał, już nie przesadzajcie!” Haha. To teraz wyobraźcie sobie kaszel, od którego pękają naczynia krwionośne spojówek i skóry twarzy. Kaszel tak silny, że może doprowadzić nie tylko do wymiotów, ale i do przepukliny czy spowodować wypadnięcie odbytnicy. Kaszel, jaki potrafi towarzyszyć krztuścowi.


Wylewy krwawe w przebiegu krztuśca; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4069672/
Wylewy krwawe w przebiegu krztuśca; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4069672/

Całkiem niedawno kolega, młody (jeszcze w trakcie specjalizacji) patolog dorabiający sobie po godzinach pracą z pacjentem wpadł na fejsbuczka z elektryzującą informacją, że podczas dyżuru w poradni przytrafiła mu się pacjentka z krztuścem. News był elektryzujący głównie dla nas, ludzi zajmujących się patomorfologią, znajomi z większym obyciem z kliniką w podobnych sytuacjach smutno kiwają głowami, deklarując że krztusiec niestety niczym aż tak rzadkim nie jest by się ekscytować. Rzadki czy nie (w ostatnich latach notowano w Polsce od dwóch do prawie pięciu tysięcy zachorowań rocznie), posłuchać charakterystycznego spazmatycznego krztuścowego kaszlu zeszło się ponoć całkiem spore grono i nic w tym dziwnego – to dość dramatyczne zjawisko wyróżniące się mocno na tle kaszlu w przebiegu innych schorzeń dróg oddechowych.


Wylewy krwawe w przebiegu krztuśca; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4069672/
Wylewy krwawe w przebiegu krztuśca; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4069672/


Pałeczka krztuśca i jej schematycznie przedstawione czynniki zjadliwości; CC BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4896922/
Pałeczka krztuśca i jej schematycznie przedstawione czynniki zjadliwości; CC BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4896922/


Wybarwione odpowiednimi przeciwciałami na czerwono pałeczki krztuśca na powierzchni nabłonka oddechowego; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3723573/
Wybarwione odpowiednimi przeciwciałami na czerwono pałeczki krztuśca na powierzchni nabłonka oddechowego; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3723573/


Krztuścowe toksyny i adhezyny, w tym postulowana przez niektórych autorów hipotetyczna “toksyna kaszlowa”; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24992986
Krztuścowe toksyny i adhezyny, w tym postulowana przez niektórych autorów hipotetyczna “toksyna kaszlowa”; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24992986


Wypełniona białymi krwinkami biegnąca ukosem tętniczka płucna – wycinek z płuca dziecka zmarłego w przebiegu krztuśca; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3723573/
Wypełniona białymi krwinkami biegnąca ukosem tętniczka płucna – wycinek z płuca dziecka zmarłego w przebiegu krztuśca; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3723573/

Sam krztusiec zwany niekiedy kokluszem jest wysoce zaraźliwą chorobą wywołaną przez pałeczki krztuśca, Bordetella pertussis. No ale to dla was zapewne nic nowego. Właściwe pytanie brzmi – co właściwie robią te pałeczki? W końcu mówimy o chorobie, która nadal – mimo postępów medycyny – zabija. Ha, jest to chwila – dużo rzadsza niźli wynikałoby z różnorakich internetowych porad zdrowotnych – w której pojawia się ukochane przez medycynę alternatywną słowo toksyna. Tak, toksyny bakteryjne wydają się tu być kluczowym zagadnieniem. Pałeczki krztuśca dysponują szeregiem związków ułatwiających im działanie. Dzięki adhezynom (FHA – hemaglutynina włókienkowa, czyli filamentous hæmagglutinin adhesin, fimbrie i pertaktyna – PRN) bez trudu przylegają do powierzchni urzęsionych komórek nabłonka oddechowego. Toksyna krztuścowa (PT – pertussis toxin), cyklaza adenylanowa (ACT – adenylate cyclase toxin) i system wydzielniczy typu III (TTSS – type III secretion system) również pomagają bakteriom w kolonizacji nabłonków, ale uczestniczą też w dalszych etapach ataku, w tym także na układ odpornościowy gospodarza (i w tym to częściowym paraliżowaniu sił układu odpornościowego zapewne tkwi w dużej mierze skuteczność tych drobnoustrojów). Toksyna krztuścowa pomaga wiązać lokalne makrofagi, komórki żerne, częściowo je przy pomocy FHA unieszkodliwiając, zaburza też funkcję krążących we krwi limfocytów. Zresztą powiedzieć “unieszkodliwiając” to za mało – podstępne mikroby potrafią dać się pożreć, ale miast wewnątrz makrofaga spokojnie sobie umrzeć i ulec strawieniu, są w stanie dzięki cyklazie adenylanowej wykorzystać swego niedoszłego oprawcę niczym konia trojańskiego, nie tylko przeżywając, ale wręcz namnażając się w jego wnętrzu. Uwalniana ze ściany komórkowej pałeczek cytotoksyna tchawicza (TCT – tracheal cytotoxin) wywodzi swą nazwę z zaobserwowanej pierwotnie w warunkach laboratoryjnych zdolności uszkadzania nabłonka oddechowego tchawicy – przyczynia się do zablokowania i utraty przez zaatakowane komórki rzęsek i niszczy połączenia międzykomórkowe, ostatecznie uniemożliwiając regenerację i namnażanie się zaatakowanego nabłonka, a w końcu doprowadzając do złuszczania się go z objętych naciekiem bakteryjnym powierzchni. Gdyby tego było mało, TCT jest toksyczne także dla mających bronić gospodarza białych krwinek. A to pech. Dalej Bordetella pertussis może wytwarzać także toksynę dermonekrotyczną wywołującą lokalnie stan zapalny, prowadzącą do zwężenia naczyń i miejscowej martwicy nabłonka oddechowego. I nie, to wcale nie wszystkie jeszcze przykłady broni, jaką dysponuje krztuścowy mikrob, ale nie chcę, byście zanudzili się tu na śmierć. Żeby było jeszcze weselej zresztą, część autorów sugeruje, że dotychczas opisane toksyny wcale nie wyczerpują repertuaru małego (do 0,8 µm) intruza i że w jego zbrojowni musi się kryć coś jeszcze, coś, co tłumaczyłoby dlaczego krztuścowy kaszel jest tak niezwykły.


W końcu nie ma co bagatelizować. Krztusiec nadal niestety niekiedy zabija (globalnie mówi się o niemal 300 tysiącach zgonów pediatrycznych rocznie). Zaliczamy go do grupy dziesięciu chorób zakaźnych najczęściej powodujących zgony niemowląt (do 12 miesiąca życia). I nie, nie tylko w tych rejonach świata, o których zazwyczaj nie myślimy, choć rzeczywiście większość doniesień przypada na kraje rozwijające się. Tyle że krztusiec zabijał też podczas słynnej epidemii w Kalifornii w roku 2014 i w Waszyngtonie w 2012, zabijał w Wielkiej Brytanii, w Finlandii i w Nowej Zelandii. Zabijał głównie dzieci, ale przecież nie tylko.


Płuca zmarłego z powodu krztuśca noworodka – zdrowe płuca nie są ani tak spoiste (powinny być raczej lekko gąbczaste), ani tak plamiście, nierównomiernie wybarwione; CC-BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4584670/
Płuca zmarłego z powodu krztuśca noworodka – zdrowe płuca nie są ani tak spoiste (powinny być raczej lekko gąbczaste), ani tak plamiście, nierównomiernie wybarwione; CC-BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4584670/

Przypadek, który mnie akurat przypomniał o krztuścu, dotyczył nie niemowlęcia nawet, a szesnastodniowego noworodka. Chłopiec trafił do szpitala w São Paulo z trwającymi od trzech dni objawami niewydolności oddechowej i bezgorączkowego kaszlu (częsty obraz kliniczny kokluszu – w tej chorobie to gorączka jest nie do końca typowym zjawiskiem).


Masy bakterii na powierzchni pozostałości nabłonka oddechowego; CC-BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4584670/
Masy bakterii na powierzchni pozostałości nabłonka oddechowego; CC-BY, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4584670/

Dziecko wcześniej zdrowe, urodzone o czasie siłami natury, karmione piersią. Niestety, mimo antybiotyków, mimo sztucznej wentylacji, mimo walki z niewydolnością krążeniowo-oddechową  chorego nie udało się uratować. Nierówna walka trwała tydzień. Siódmego dnia hospitalizacji chłopiec umarł. Charakterystyczny obraz kliniczny z napadowym kaszlem dodatkowo wsparły badania mikrobiologiczne, które potwierdziły, że, owszem, dziecko zabiły pałeczki Bordetella pertussis. Dodatkowy wgląd w ich destruktywną moc dało badanie pośmiertne. Towarzyszące krztuścowi nadciśnienie płucne prawdopodobnie przyczyniło się do tego, że w sercu dziecka nie zdążył się prawidłowo domknąć otwór owalny. W noworodkowych płucach masywne zmiany zapalne i martwicze całkowicie zatarły spodziewany obraz. Przestrzenie pęcherzykowe wypełnione płynem obrzękowym sąsiadowały z tymi wypełnionymi krwią i intensywnym naciekiem zapalnym. Martwicze zmiany w oskrzelikach wypełnionych resztkami nekrotycznego nabłonka, komórkami zapalnymi i masami włóknikowymi oraz masy bakterii na powierzchni resztek nabłonka oddechowego i w świetle pęcherzyków dopełniały krajobrazu zniszczenia. Jedna wielka katastrofa.


Krztuścowi mogą u dorosłych towarzyszyć różne objawy, tu w niewielkim polskim badaniu wraz z kaszlem dokuczały chorym wymioty, nietrzymanie moczu, omdlenia, zaburzenia rytmu serca, sinica itd.; http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F5584_2016_167
Krztuścowi mogą u dorosłych towarzyszyć różne objawy, tu w niewielkim polskim badaniu wraz z kaszlem dokuczały chorym wymioty, nietrzymanie moczu, omdlenia, zaburzenia rytmu serca, sinica itd.; http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F5584_2016_167

Na szczepienie przeciwko krztuścowi chłopiec nie zdążył się załapać, zdążył za to skontaktować się z samymi pałeczkami krztuśca. Wspominałam już, że to choroba piekielnie zaraźliwa? Po kontakcie z chorym zakażeniu ulegnie nawet 90% nieuodpornionych osób, a chorzy krążą pośród nas. Do wspomnianych 2-5 tysięcy przypadków rocznie trzeba doliczyć bliżej nieokreślonej wielkości zastępy przypadków niewykrytych, nierozpoznanych, nieleczonych. W końcu nie wszystkie przypadki będą przebiegać tak dramatycznie, zwłaszcza u osób w sile wieku. Długotrwały kaszel bez towarzyszącej gorączki? Tak, to może być krztusiec. Nie każdy się załapie na klasyczny “zanoszący się”, “piejący” (bo tak bywa opisywany) kaszel, taki z krztuszeniem się, wymiotami, połamanymi żebrami czy nietrzymaniem moczu (by nie mówić już o rzadszych tak niebezpiecznych jak zapalenie mózgu skutkach infekcji), ale podzielić się chorobą z niemowlęciem może także taki bezobjawowy czy prawie bezobjawowy wujek czy ciotka. Czy ojciec lub matka. Świadomość takiego niebezpieczeństwa właśnie przyczyniła się do rozwinięcia tak zwanych strategii kokonowych mających na celu zminimalizowanie prawdopodobieństwo natknięcia się dziecka na złowrogie pałeczki. Osoby mające mieć kontakt z małym dzieckiem powinny pomyśleć o szczepieniach przypominających, także ciężarne. Tak, dobrze słyszycie. To wiedza średnio w Polsce rozpowszechniona, jednak część szczepień ochronnych jest w ciąży, i owszem, zalecana i szczepienie przeciwko krztuścowi właśnie się na tej liście znajduje. Spokojnie, bez paniki. Wszystko wskazuje na to, że szczepienia te są zarówno bezpieczne, jak i skuteczne. Powtórzę za Medycyną Praktyczną:

Planując szczepienie dTpa u kobiety ciężarnej, warto pomyśleć o innych osobach, które będą miały bliski, bezpośredni kontakt z nowo narodzonym dzieckiem i w razie zachorowania na krztusiec będą stanowić potencjalne źródło zakażenia (ojciec, starsze rodzeństwo, dziadkowie). Szczepienie dTpa zaleca się także tym osobom, aby stworzyć wokół dziecka „kokon” ochronny.

Może budzić niejakie wątpliwości fakt, że w ogóle doszczepianie się jest potrzebne. Cóż jednak zrobić. W naszym arsenale szczepionkowym znajdują się szczepionki o długotrwałej skuteczności (by wymienić chociażby szczepionkę przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A czy przeciwko ospie wietrznej), nie wszystkie jednak mają tę zaletę. Obecnie preferowana bezkomórkowa szczepionka przeciwko krztuścowi nie jest skuteczna przez tak długi czas – to cena jej mniejszej reaktywności. Zapewnia, jasne, ochronę, ale ta słabnie z czasem, stąd też konieczność doszczepiania. Jednocześnie bakterie, krążąc w populacji, ewoluują, potencjalnie obniżając skuteczność szczepień.


Choroby zakaźne wiele zawdzięczają aktywist(k)om antyszczpionkowym i flirtującym z nimi politykom; rys. Uniwersytet im. wujka Guggla, http://uniguggle.blogspot.com/


No i wreszcie – last but not least – niemądra moda na unikanie szczepień ochronnych również sprzyja ryzyku pojawiania się zakażeń i rozwojowi epidemii (niezależnie od twierdzeń oburzonych takimi sugestiami antyszczepionkowców). Jasne, pracujemy nad skuteczniejszymi szczepionkami, do tego czasu jednak musi nam wystarczyć to, co mamy. W tej sytuacji tym groźniejsze wydają się być ruchy kwestionujące konieczność szczepień ochronnych i po części im właśnie dedykowany był dzisiejszy tekst – w końcu gdyby nieco złośliwie upersonifikować zagrażające nam mikroby, komuż miałyby być bardziej wdzięczne niż różnorakim aktywist(k)om, celebryt(k)om czy polity(cz)kom z tymi ruchami powiązanym lub sympatyzującym.


Tego typu “szczepionkowymi walentynkami” będą się dziś dzielić także i inne blogi naukowe, więc jeśli macie ochotę poczytać trochę o chorobach zakaźnych, warto odwiedzić Crazy Nauka, Neuropę, To tylko teoria, Uniwersytet im. wujka Guggla, nieZdrowy Biznes, Doktor MamęKłamstwa Jerzego Z., Węglowego Szowinistę, Fakty i Mity Genetyki, Uniwersytety dla nauki bądź ich strony fejsbukowe, bo znajdziecie tam jeśli nawet nie całe dłuższe teksty o chorobach zakaźnych czy szczepieniach, to przynajmniej obrazki tematyczne podobne powyższemu z krztuścem. Zawsze też w temacie szczepień ochronnych warto zajrzeć na blogi Sporothrix i Blog de Bart.

(Przypominam też, że patologów możecie śledzić też na fejsbuku– warto tam zaglądać, bo strona jest codziennie aktualizowana)

Literatura:

Histopathology of vaccine-preventable diseases. IH Solomon, DA Milner Jr; Histopathology 2017;70(1):109-122

Pertussis: the resurgence of a public health threat. JAGD Torre, GN Benevides, AMAGP de Melo, CR Ferreira; Autopsy & Case Reports 2015;5(2):9-16

Pertussis in young infants: a severe vaccine-preventable disease. MAP Sáfadi; Autopsy & Case Reports 2015;5(2):1-4

Immunity to the respiratory pathogen Bordetella pertussis. R Higgs, SC Higgins, PJ Ross, KHG Mills; Mucosal Immunology 2012;5(5):485-500

Pathogenesis and histopathology of pertussis: implications for immunization. JD Cherry, CD Paddock; Expert Review of Vaccines 2014;13(9):1115-1123

Pathology and Pathogenesis of Fatal Bordetella pertussis Infection in Infants. CD Paddock, GN Sanden, JD Cherry, AA Gal, C Langston, KM Tatti, K-H Wu, CS Goldsmith, PW Greer, JL Montague, MT Eliason, RC Holman, J Guarner, W-J Shieh, SR Zaki; Clinical Infectious Diseases 2008;47(3):328-338

Porcelain lung: calcification in severe Bordetella pertussis infection. A Ganeshalingham, BJ Anderson, J Zuccollo, D Davies-Payne, J Beca; Archives of Disease in Childhood 2016;101(5):421

Pertussis: Challenges Today and for the Future. JD Cherry; PLoS Pathogens. 2013;9(7):e1003418

Whooping Cough in an Adult. RK Rutledge, EC Keen; New England Journal of Medicine 2012;366:e39

Haemorrhage, hyponatraemia and more than just a hack. M Shah, H Kandil; BMJ Case Reports 2014;2014:bcr2014203562

Epidemic Pertussis in 2012 — The Resurgence of a Vaccine-Preventable Disease. JD Cherry; New England Journal of Medicine 2012;367:785-787

Bordetella pertussis: new concepts in pathogenesis and treatment. NH Carbonetti; Current Opinion in Infectious Diseases 2016;29(3):287-294

Rediscovering Pertussis. M Zlamy; Frontiers in Pediatrics 2016;4:52

 Safety of Tetanus, Diphtheria, and Pertussis Vaccination During Pregnancy: A Systematic Review. M McMillan, M Clarke, A Parrella, DB Fell, G Amirthalingam, HS Marshall; Obstetrics and Gynecology 2017 Feb 6. doi: 10.1097/AOG.0000000000001888 [Epub ahead of print]

 



Paulina Łopatniuk


Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce.


Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj



Nauka

Znalezionych 763 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Feministyczna geografia w Dartmouth   Coyne   2018-04-19
Dlaczego odmawiamy dostrzegania jaśniejszej strony, choć powinniśmy   Pinker   2018-04-17
Inicjatywa „Globalna Spójność”: nonsens na globalną skalę     2018-04-11
Wreszcie: sensowna dyskusja o “rasie”   i Greg Mayer   2018-04-10
Rolnictwo biodynamiczne: podobne do antropozoficznej medycyny, ale dla farm     2018-04-06
Mózg i kodowanie predyktywne   Novella   2018-04-05
Dziwaczne życie seksualne żabnicy   Coyne   2018-04-04
Dwa kilo prostaty poproszę   Łopatniuk   2018-03-31
Dziennik z Mozambiku: Demony w kurzu   Naskręcki   2018-03-30
Otumaniony myśliciel twierdzi, że ewolucja nie może wyjaśnić organizmów i ich “dążeń”   Coyne   2018-03-28
Orientacja na złe wiadomości nasila się i wpływa na nasze działania   Ridley   2018-03-27
Urojenie fałszywej flagi   Novella   2018-03-24
Zły tydzień dla homeopatii jest dobrym tygodniem dla nauki     2018-03-23
Czy farmerzy mają czekać aż parlamentarzyści podszkolą się w nauce o manioku?   Ongu   2018-03-22
David Barash namawia naukowców do stworzenia człowieko-szympansiej hybrydy   Coyne   2018-03-20
Déjà vu i swojskość   Novella   2018-03-17
“Odwrócenie specjacji” (fuzja gatunków) u kruków   Coyne   2018-03-16
Błąd atrybucji, sofizmat rozszerzenia (atakowanie chochoła) i zasada wielkoduszności   Novella   2018-03-14
Mutualistyczne ptaki nocują w pachwinach i na brzuchach żyraf   Coyne   2018-03-13
Polityczny szympans   Martino   2018-03-09
Najstarsza sztuka jaskiniowa w Europie, to niemal z pewnością dzieło neandertalczyków   Coyne   2018-03-06
Nowa inicjatywa w Kalifornii – magnetyzm nonsensu w działaniu   Novella   2018-03-05
Nie zostawić żadnej mrówki: mrówki noszą rannych towarzyszy do mrowiska i opatrują ich rany   Coyne   2018-03-03
Unikatowy skamieniały owad z nożycami na głowie i tułowiu   Coyne   2018-02-28
Serce na wierzchu   Łopatniuk   2018-02-24
Skąd się wzięły pająki?   Coyne   2018-02-23
Czy kometa zabiła mamuty   Novella   2018-02-22
Zagadka: co zapyla muchołówkę?   Coyne   2018-02-20
“Partenogenetyczny” rak rozmnaża się bez seksu: czy to jest nowy gatunek?   Coyne   2018-02-17
Naturopatyczna propaganda głosi normalne porady dotyczące stylu życia jako własne i dodaje szamaństwo     2018-02-14
Bezwstydne organiczne sianie strachu   Novella   2018-02-12
Fałszywe nadzieje i niewidzialni wrogowie   Anomaly   2018-02-09
Pierwszy exodus Homo sapiens z Afryki?   Coyne   2018-02-06
Niebezpieczeństwa kultury celebrytów   Novella   2018-02-05
Małe kroki, czyli białko, które nie jest młotem na raka (ale i tak się przydaje)   Łopatniuk   2018-02-03
Opera mydlana: Z życia łysek amerykańskich – część VI   Lyon   2018-02-02
List otwarty do Charlotte Allen   Coyne   2018-01-31
Naiwna promocja “integrowania” znachorstwa do medycyny     2018-01-29
Kolejne zachwalanie “całkowicie innego” wyjaśnienia ewolucji   Coyne   2018-01-26
Bekon bez azotynów   Novella   2018-01-25
Specjacja przez hybrydyzację u amazońskich gorzyków?   Coyne   2018-01-23
Dowody, że ptaki drapieżne szerzą pożary leśne, by wypłoszyć zdobycz   Coyne   2018-01-20
Tajemnicze cykle epok lodowych   Ridley   2018-01-19
Pochodzenie ludzkiej muzyki? Samiec kakadu palmowej używa patyka do rytmicznego uderzania w wydrążone drzewa   Coyne   2018-01-18
Powrót “tradycyjnej” astrologii   Novella   2018-01-17
Nowe badanie o tym, jak ewoluują ludzie   Coyne   2018-01-16
Krąg mimikry müllerowskiej   Coyne   2018-01-12
Sztuczna inteligencja będzie symbiozą, nie zaś zastąpieniem   Ridley   2018-01-11
Czy nauka zabija duszę?   S. Pinker   2018-01-09
Dlaczego nie będzie doboru na inteligentne niemowlęta   Ridley   2018-01-05
Powrót łysenkoizmu w Putinowskiej Rosji   Novella   2018-01-03
Pozory mylą, czyli niespodzianki nie zawsze przykre   Łopatniuk   2017-12-30
Obniżenie poprzeczki dla tradycyjnej medycyny chińskiej dla ideologii i zysku     2017-12-29
Multikulturaliści unicestwiają zachodnią cywilizację   Salzman   2017-12-28
Nie znasz przeszłości, nie znasz przyszłości   Mayer   2017-12-27
Alternatywna medycyna zabija   Novella   2017-12-26
Na wpół syntetyczne życie z powiększonym kodem genetycznym   Novella   2017-12-23
Ziemniaki GMO zmniejszą użycie pestycydów i dostarczą więcej gotówki farmerom w Ugandzie   Ongu   2017-12-22
Słusznie o plastiku i PCB, błędnie o zakwaszeniu   Ridley   2017-12-21
Chwytówka modliszkowata ma chodzącą poczwarkę, która wspina się na drzewa przed przekształceniem   Coyne   2017-12-19
Pseudonauka Masaru Emoto   Novella   2017-12-18
Fantastyczne oko przegrzebka pokazane w nowej pracy   Coyne   2017-12-16
Czy ptaki wyewoluowały większe dzioby, by zjadać duże, inwazyjne ślimaki?   Coyne   2017-12-13
Biotechnologia jest pilnie potrzebna w Afryce – dla gospodarki i środowiska   Ridley   2017-12-08
Okrutne zabawy wielorybów   Lyon   2017-12-07
Specjacja zięb z Galápagos przez hybrydyzację   Coyne   2017-12-04
Zrób sobie test ciążowy, Krzysiu   Łopatniuk   2017-12-02
Szopy pracze są inteligentne, ale bywają kłopotliwe   Novella   2017-11-30
Popieranie wiatrowej i słonecznej energii kosztem środowiska   Ridley   2017-11-28
Tradycyjni uzdrawiacze, szczyt o szarlatanerii i “medyczny apartheid” w Południowej Afryce   Igwe   2017-11-25
Prawo Amary   Ridley   2017-11-24
Ewolucja przyłapana na gorącym uczynku   Novella   2017-11-22
Dziwaczny skrzydłoszpon rogaty   Coyne   2017-11-18
Południowoafrykańska saga: kampania dezinformacji grup anty-GMO przeciwko nowej, odpornej na choroby odmianie kukurydzy   Ongu   2017-11-17
Niecne chochliki naszej pamięci   Novella   2017-11-16
BBC znowu błędnie przedstawia ewolucję, opisując nowe odkrycie wczesnych ssaków wyższych   Coyne   2017-11-14
Teraz nawet akceptujących zmianę klimatu nazywa się “negacjonistami   Lomborg   2017-11-13
Nowy gatunek orangutana? Wątpię.   Coyne   2017-11-10
Antynauka czystego jedzenia   Novella   2017-11-08
Wiecej niemądrych twierdzeń, że epigenetyka całkowicie zrewiduje nasz pogląd na ewolucję   Coyne   2017-11-06
Skandal z glifosatem   Ridley   2017-11-04
Ugandyjski dziennikarz: jak informować o biotechnologii, kiedy jej krytycy rozsiewają dezinformację?   Christopher Bendana   2017-11-03
Myślenie spiskowe i rozpoznawanie wzorów   Novella   2017-11-02
Czy wierzysz w duchy?   Łopatniuk   2017-10-28
Dlaczego nie ma pokoju na Bliskim Wschodzie   Salzman   2017-10-25
Jeremy, samotny, lewoskrętny ślimak wreszcie kojarzy się – a potem umiera   Coyne   2017-10-24
Naturopaci: potrafią uczynić nawet sól z Epsom potencjalnym zabójcą     2017-10-23
Niemal pięciokilogramowa żaba żyła na prastarym Madagaskarze   Coyne   2017-10-19
Uroczy wykres, który opowiada naszą historię   Cobb   2017-10-17
Genetycznie modyfikowana pszenica dla wrażliwych na gluten   Novella   2017-10-16
Czy Oświecenie przygasa?   Ridley   2017-10-13
Zdumiewająca, mordująca ptaki modliszka   Coyne   2017-10-13
Indie otwierają laboratorium homeopatyczne   Novella   2017-10-11
Roboty będą uprawiać ziemię   Ridley   2017-10-09
Przełyk Barretta, czyli bez paniki, ale…   Łopatniuk   2017-10-07
“Daily Beast” wypacza epigenetykę oszukańczymi twierdzeniami, że dzieci mogą “odziedziczyć wspomnienia Holocaustu”   Coyne   2017-10-05
Wszystkiego najlepszego w dniu 60. urodzin, centralny dogmacie!   Cobb   2017-10-04
Huragany zdarzają się   Ridley   2017-10-02
Niekochany lewoskrętny ślimak szuka partnera   Coyne   2017-09-28
Niesłuszny atak na młodą badaczkę   Novella   2017-09-27

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica



Arabowie



Roboty będą uprawiać ziemię



Sumienie, czyli moralność bez smyczy



Skomplikowana ewolucja



Argument neuroróżnorodności



Nowe badanie pamięci długotrwałej



Ściganie bluźnierstwa



Ryby jaskiniowe



Autyzm



Od niepamiętnych czasów



Tunezyjczycy przeciw złemu prawu



Drugie prawo termodynamiki



Pochwała ignorancj



Mistyfikacja Sokala



Intronizacja Chrystusa



Obama chrzescijanie



Szelest liści



Czego wam nie pokazują?



Rozdzielenie religii i państwa



Trwa ewolucyjne upokorzenie archeopteryksa



Trucizna, kamuflaż i tęcza ewolucji



Religia zdrowego rozsądku



Kto się boi czarnego luda?



Land of the pure



świecące ryby



Lewica klania sie



Nis zgubic


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk