Prawda

Czwartek, 9 lipca 2020 - 04:39

« Poprzedni Następny »


Prątkiem w raka, czyli co ma gruźlica do raka pęcherza


Paulina Łopatniuk 2019-07-06

Jasnoróżowa chmurka ziarniniaka pośród ciemnofioletowych kropek limfocytów w pęcherzu moczowym; CoRus13, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BCG-induced_granulomatous_cystitis,_very_high_mag.jpg
Jasnoróżowa chmurka ziarniniaka pośród ciemnofioletowych kropek limfocytów w pęcherzu moczowym; CoRus13, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BCG-induced_granulomatous_cystitis,_very_high_mag.jpg

Siedzisz sobie spokojnie przy biurku, oglądasz pod mikroskopem kolejne preparaty, popijasz herbatę. Znamię. Banał, złożone, wycięte doszczętnie. Brodawka wirusowa. Nic nowego. Wyskrobiny z jamy macicy. Faza sekrecji, bez istotnych zmian. Wycinki z pęcherza moczowego. W pęcherzu zapalenie. I ziarniniaki. Zaraz, co tu robią te ziarniniaki? Rzut oka na skierowanie. Gdzie te dane kliniczne… Ach, to te małe literki tutaj… Pacjent po leczeniu raka pęcherza moczowego. No to żadna niespodzianka, że ziarniniaki. No ale nie dla was w końcu, wam nic to przecież nie mówi (ani mówić nie musi), zatrzymajmy się więc na chwilę i pochylmy nad ziarniniakami.


Różowiutka kuleczka ziarniniaka pośród ciemnofioletowych kropek limfocytów węzła chłonnego w przebiegu infekcji Mycobacterium avium; Sanjay Mukhopadhyay, domena publiczna, https://en.wikipedia.org/wiki/Granuloma#/media/File:Granuloma_mac.jpg

Różowiutka kuleczka ziarniniaka pośród ciemnofioletowych kropek limfocytów węzła chłonnego w przebiegu infekcji Mycobacterium avium; Sanjay Mukhopadhyay, domena publiczna, https://en.wikipedia.org/wiki/Granuloma#/media/File:Granuloma_mac.jpg



Ziarniniakami nazywamy guzki zapalne tworzone zazwyczaj przez makrofagi, komórki żerne, potrafiące przypominać nieco kształtem komórki nabłonkowe (stąd mówi się czasem o ziarniniakach nabłonkowatokomórkowych). Nie tylko przez nie oczywiście tworzone, ale to najbardziej chyba charakterystyczny rys i element architektoniczny naszych guzków. Mogą być bardziej zbite i ostro wydzielać się z otoczenia, jak kuleczka ze zdjęcia obok, mogą mieć luźniejszą strukturę, bardziej rozmywającą się w zapalnym krajobrazie, przez co niekiedy nieco trudniej je zauważyć.


Dużo słabiej odgraniczony ziarniniak w jelicie osoby cierpiącej na chorobę Crohna; CC BY-SA 3.0, https://pl.wikipedia.org/wiki/Ziarniniak#/media/File:CD_Granuloma.jpg

Dużo słabiej odgraniczony ziarniniak w jelicie osoby cierpiącej na chorobę Crohna; CC BY-SA 3.0, https://pl.wikipedia.org/wiki/Ziarniniak#/media/File:CD_Granuloma.jpg



Zależnie od procesu chorobowego przebiegającego z tworzeniem ziarniniaków mogą makrofagom towarzyszyć różne inne białe krwinki, część makrofagów może przekształcać się w wielojądrzaste komórki olbrzymie, mogą się w guzkach wydzielać obszary martwicy, można się w nich wreszcie doszukiwać najrozmaitszych patogenów – bo też i nierzadko (choć nie zawsze – w końcu ziarniniaki to też jedna z cech charakterystycznych chociażby choroby Crohna) ziarniniaki potrafią powstawać w przebiegu pewnych infekcji. Poniekąd tak właśnie się dzieje zresztą w przebiegu leczenia wczesnego raka pęcherza moczowego.

To nie ukwiały, to ogniska brodawkowatego raka urotelialnego pęcherza moczowego; Roshan Nasimudeen, https://twitter.com/RoshanNasim/status/859467944429891584

To nie ukwiały, to ogniska brodawkowatego raka urotelialnego pęcherza moczowego; Roshan Nasimudeen, https://twitter.com/RoshanNasim/status/859467944429891584



Rak urotelialny pęcherza moczowego, zdecydowanie najczęstsza w naszej części świata (na proporcje mogą tu wpływać pewne choroby pasożytnicze) odmiana nowotworu złośliwego tego narządu, rozwija się z pokrywającego błonę śluzową większości pęcherza (i generalnie dróg moczowych) nabłonka przejściowego zwanego urotelialnym właśnie. Rak pęcherza moczowego nie jest nowotworem rzadkim – ustępuje oczywiście takim osobistościom świata onkologii, jak rak płuca (odpowiedzialny za niemal 20% wszystkich zgonów nowotworowych na świecie), rak piersi czy raki jelita grubego lub prostaty, jednak nie ma wcale daleko do podium – według danych Krajowego Rejestru Nowotworów to czwarty pod względem częstości nowotwór złośliwy dręczący polskich mężczyzn (i piąta w kolejności przyczyna męskich zgonów nowotworowych), u kobiet jest parokrotnie rzadszy, ale nadal 1400 zachorowań rocznie to nie bagatela. Biblia uropatologii, Urologic Surgical Pathology Bostwicka przedstawia go jako siódmy z kolei nowotwór złośliwy na świecie.


<span>Rozcięty pęcherz moczowy z rozpadającym się guzem w środku (prawa strona fotografii); CC BY-NC, </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4067719/
Rozcięty pęcherz moczowy z rozpadającym się guzem w środku (prawa strona fotografii); CC BY-NC, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4067719/


Komórki raka urotelialnego pęcherza moczowego z bardzo bliska; CC BY 2.0, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1310524/

Komórki raka urotelialnego pęcherza moczowego z bardzo bliska; CC BY 2.0, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1310524/



Czynników jego rozwojowi sprzyjających znamy cały wachlarz, od tak powszechnych jak palenie papierosów (tak, tu też bruździ, nie tylko w płucach) po pewne produkty i półprodukty przemysłu chemicznego – stąd też mówi się niejednokrotnie o raku pęcherza w kontekście zawodowego narażenia na choroby nowotworowe. W przypadku co piątego (a według części źródeł powinno się mówić i o większym nawet odsetku) przypadku o rozwój schorzenia oskarża się kontakty branżowe z aminami aromatycznymi i wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi, przy czym mowa nie tylko o wielkiej chemii fabrycznej, o przemyśle gumowym, o produkcji barwników, etc, ale też o ciągłym kontakcie z farbami fryzjerskimi chociażby czy o drukarstwie.



Oddalamy się jednak od naszych ziarniniaków, wróćmy więc do tematu; wiemy już mniej więcej czym jest ziarniniak, wiemy co nieco o raku pęcherza moczowego, jak się jednak ma jedno do drugiego? To trochę dłuższa historia.


<span>Jedna z brodawek kształtujących powierzchnię raka pęcherza (w średku dorobne naczynia krwionośnie); CC BY-NC 4.0, </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6218121/
Jedna z brodawek kształtujących powierzchnię raka pęcherza (w średku dorobne naczynia krwionośnie); CC BY-NC 4.0, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6218121/

Jak leczyć raka pęcherza moczowego? Cóż, w pierwszej chwili zapewne leczenie nowotworów złośliwych kojarzy się wszystkim z chirurgią. Nie bez racji oczywiście – mimo coraz większych postępów w onkologii chirurgia nadal dzierży tu palmę pierwszeństwa, nie na wszystkich jednak odcinkach i nie zawsze musi wkraczać od razu. Zapewne nie muszę wskazywać palcem hematoonkologii, na polu białaczek i chłoniaków nie chirurgia rządzi przecież, ale i pośród nowotworów innych tkanek i rejonów ciała zdarzają się też takie, w których zaczynamy raczej od radio- czy chemioterapii, chirurgię rezerwując dla przypadków wyjątkowych lub nawracających. W przypadku raka pęcherza moczowego również nie od wycinania narządu zaczynamy leczenie. Och, oczywiście, trzeba co nieco wyciąć – w końcu musimy mieć z czego postawić diagnozę. Przy czym – jak zwykle – samo rozpoznanie “rak” czy nawet bardziej precyzyjne “rak urotelialny” to za mało. Ważny jest stopień zaawansowania zmiany, co w pęcherzu oznacza przede wszystkim ocenę tego, jak głęboko nasz rak zdążył już wgryźć się w ścianę narządu.

Pęcherz moczowy i jego ściana nacieczona przez docierający do warstwy mięśniowej nowotwór złośliwy na przekroju [bladder – pęcherz, cancer – nowotwór złośliwy, lining – wyściółka, muscle – mięsień]; U.S. National Library of Medicine; https://ghr.nlm.nih.gov/condition/bladder-cancer

Pęcherz moczowy i jego ściana nacieczona przez docierający do warstwy mięśniowej nowotwór złośliwy na przekroju [bladder – pęcherz, cancer – nowotwór złośliwy, lining – wyściółka, muscle – mięsień]; U.S. National Library of Medicine; https://ghr.nlm.nih.gov/condition/bladder-cancer



Że niemal całość wnętrza pęcherza pokrywa nabłonek urotelialny, już wspomniałam. Dlaczego niemal? Otóż okolica szyi pęcherza moczowego, zwłaszcza w obrębie tzw. trójkąta pęcherza tworzonego przez ujścia moczowodów i wyjście cewki moczowej często – nawet u 80% kobiet, u mężczyzn dużo rzadziej – wysłana jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, podobnym do nabłonka wyścielającego np. pochwę. Ale zwykle mówiąc o nabłonku pęcherza, mamy jednak na myśli nabłonek urotelialny.  Część raków do niego tylko jeszcze będzie się ograniczać – po prostu niektóre udaje się nam wyłapać zanim zaczną naciekać gdzieś głębiej. Nabłonek leży tu na błonie podstawnej, ta zaś na warstewce tkanki łącznej luźnej, w której znajdziecie liczne naczynia krwionośne, a którą nazwiemy blaszką właściwą błony śluzowej. Jeszcze głębiej znajdziemy warstwę mięśniową ściany pęcherza. Dlaczego to ważne? Że przekroczenie granicy samego tylko nabłonka, przebicie błony podstawnej i naciekanie tego, co pod nim, jest ważne, jest w miarę intuicyjnie nawet zrozumiałe. W końcu póki nowotwór siedzi ograniczony do samej tylko wyściółki pęcherza, do warstewki nabłonka oddzielonej szczelnie od głębszych warstw, nie ma jak się przedostać gdziekolwiek indziej. Nabłonek nie ma naczyń krwionośnych ani nerwów, które pozwoliłyby komórkom raka powędrować dalej, do płuc, wątroby, mózgu, te znajdują się dopiero pod błoną podstawną, po nacieczeniu której sytuacja automatycznie zaczyna wyglądać poważniej. Nadal jednak na tym etapie rozwoju nowotworu mamy jeszcze do czynienia z dobrymi rokowaniami. No i nadal możemy zwykle pozwolić sobie na leczenie zachowawcze, oszczędzające narząd. Diametralnie zmienia się to w momencie, gdy nowotwór dosięga w końcu warstwy mięśniowej ściany pęcherza i się w nią wgryza. To ten etap rozwoju raka, na którym wkracza chirurgia.


A nasze ziarniniaki to jeden z możliwych efektów leczenia zachowawczego właśnie.


Minęło już ponad czterdzieści lat od czasu, gdy w 1976 roku w Journal of Urology ukazał się pierwszy raport podsumowujący wstępne sukcesy prób leczenia wczesnego raka pęcherza przy pomocy wlewek z BCG. Tak, BCG. Nie kojarzycie tego skrótu? Rozwija się go do Bacillus Calmette-Guérin i odnosi się do atenuowanego (osłabionego) szczepu Mycobacterium bovis wykorzystywanego w powszechnie stosowanej szczepionce przeciwko gruźlicy opracowanej przez Alberta Calmette’a i Camille’a Guérina. Tej samej, którą wprowadzono do użytku już w latach dwudziestych dwudziestego wieku. Gdy na początku lat siedemdziesiątych kanadyjski urolog, Alvaro Morales rozpoczął swoje badania, nie był to wcale taki zupełnie nowatorski pomysł. Już w 1929 roku pojawiały się (na podstawie wniosków z badań autopsyjnych) przypisywane biologowi Raymondowi Pearlowi sugestie, jakoby gruźlica miała wywierać jakiś – bliżej nieokreślony – ochronny efekt przeciwko nowotworom. W latach pięćdziesiątych badania LLoyda Olda na zwierzętach potwierdziły podobny efekt szczepień BCG, przy czym ewidentnie wpływ BCG nie był bezpośredni, jeśli wyobrażacie sobie biedne osłabione prątki z zaparciem ścigające i wybijające komórki nowotworowe, to nie tędy droga. Atenuowane mikroby wydawały się raczej wspomagać układ odpornościowy mysich organizmów w walce z nowotworem.


Jeśli w tym momencie przemknął wam przez myśl termin “immunoterapia”, to jest to słuszne skojarzenie. To właśnie przodkini dzisiejszych bardziej wyrafinowanych form immunoterapii. Późniejsze – wciąż jeszcze prowadzone na zwierzętach – prace Burtona Zbara dostarczyły kolejnych dowodów – bezpośrednio podając BCG do tkanek nowotworowych, naukowiec nie tylko leczył guzy skórne u świnek morskich (czy może poprawniej – kawii domowych), ale też doprowadzał do cofania się przerzutów. Trudno się dziwić entuzjazmowi, jaki terapia BCG wzbudziła w światku naukowym. Liczne kolejne badania próbowały stosować tę samą metodę w kolejnych nowotworach, nie tylko u zwierząt. Białaczki i czerniaki, płuca i prostata, nerka i jelito grube. Wyniki bywały obiecujące, ostatecznie jednak w większości przypadków leczenie BCG nie spełniło pokładanych w nim oczekiwań, oddając pole skuteczniejszym metodom. Nie wszędzie jednak. Pęcherz moczowy pozostał na placu boju. Tu rak wciąż z szczepionką przeciwko gruźlicy przegrywa, na wczesnym zaś jego etapie rozwoju przegrywają – w porównaniu – także inne metody leczenia. Leczenie tym sposobem wczesnych, nienaciekających warstwy mięśniowej raków pęcherza to dzisiaj standard, w przypadku innych obszarów onkologii pozostaje raczej w sferze badań. Zaaplikowanie chorym po przezcewkowej elektroresekcji guza wlewki dopęcherzowej z zawiesiny prątka BCG zmniejsza ryzyko wznowy i zmniejsza ryzyko progresji choroby, opóźniając moment ewentualnej utraty narządu.


W tym momencie wypadałoby przedstawić w jasny sposób co właściwie robią w pęcherzu wlewki z BCG, niestety prosta odpowiedź nie istnieje. Wiemy dobrze, że ta forma terapii się sprawdza, powstaje coraz więcej prac zajmujących się mechanizmami jej działania, brakuje nam jednak nadal jednoznacznych klarownych wyjaśnień. Innymi słowy – to skomplikowane. To, co wiemy na pewno, to to, że – jak wspomniałam – nie chodzi o bezpośredni zabójczy wpływa szczepionki na tkanki raka. Bezpośredni kontakt prątków z komórkami nabłonkowymi, w tym z tymi zmienionymi nowotworowo, wydaje się inicjować odpowiedź immunologiczną. Wielotorowo. I nawet gdyby wszystko już w temacie rozumiano, nie byłaby to prosta opowieść, bo układ odpornościowy nie jest prosty – to złożona sieć zależności, liczne komórki działające w różny sposób, wiele najrozmaitszych związków chemicznych na wiele sposobów biorących udział w sprawnej odpowiedzi immunologicznej.


<span>“Innymi słowy – to skomplikowane” – proponowany uproszczony model mechanizmów działania BCG na komórki raka pęcherza; </span>https://www.nature.com/articles/nrurol.2014.15
“Innymi słowy – to skomplikowane” – proponowany uproszczony model mechanizmów działania BCG na komórki raka pęcherza; https://www.nature.com/articles/nrurol.2014.15

Ale na początku ważne są trzy elementy składowe. Żywe – choć osłabione – bakterie (próby z podawaniem chorym bakterii uśmierconych kończyły się porażką). Sprawny układ immunologiczny gospodarza czy gospodyni. I bliski kontakt baterii i nabłonka. Już w parę godzin po podaniu dopęcherzowo BCG w moczu osoby leczonej pojawiają się liczne białe krwinki różnych typów – granulocyty, limfocyty, makrofagi, z czasem w moczu można wykryć też wydzielane przez nie cytokiny i chemokiny, białka wpływające na rozwój stanu zapalnego, na namnażanie i wędrówki komórek układu odpornościowego i umożliwiające komunikację pomiędzy nimi. Nasilone nacieki zapalne odnotowuje się także w obrębie ściany narządu. Baaa, tu zresztą odnotowuje się nie tylko same nacieki zapalne. To terapia, która potrafi nieźle śluzówkę pęcherza sponiewierać. Nacieki zapalne, obrzęk, nadżerki, wreszcie ziarniniaki, od których zaczęła się ta historia. Infekcje prątkowe – gruźlicze zwłaszcza, ale nie tylko – często i chętnie wiążą się z wytwarzaniem ziarniniaków, a reakcja na podanie BCG nie jest tu wyjątkiem. Słowo “sponiewierać”, którego użyłam, może sugerować, że taki obraz martwi nas i że to niedobrze, że stan błony śluzowej jest wskutek leczenia taki, jaki jest. Nic bardziej mylnego. Powodem do niepokoju byłaby raczej czysta i spokojna śluzówka jak spod igły. Zapalenie to korzystny objaw i szansa na dobrą odpowiedź na leczenie, jego brak zwiastować może brak efektów terapeutycznych. W końcu to właśnie połączone moce całego tego zapalnego towarzystwa – granulocytów i limfocytów T, makrofagów, komórek dendrytycznych i komórek NK (ang. Natural Killer – naturalni zabójcy, ładnie, prawda?) niszczą komórki raka, a że przy okazji narobią trochę bałaganu…

Ziarniniak po leczeniu BCG (duży, po prawej); Nephron, CC BY-SA 3.0, https://en.wikipedia.org/wiki/BCG_vaccine#/media/File:Granulomatous_inflammation_of_bladder_neck.jpg

Ziarniniak po leczeniu BCG (duży, po prawej); Nephron, CC BY-SA 3.0, https://en.wikipedia.org/wiki/BCG_vaccine#/media/File:Granulomatous_inflammation_of_bladder_neck.jpg



Każda terapia – skuteczna zwłaszcza – niesie ze sobą ryzyko działań niepożądanych i z wlewkami BCG nie jest inaczej. Zwłaszcza że nie mówimy tu o dawce pojedynczej, a o powtarzalnych wlewkach – leczenie obejmuje całą ich serię. I BCG oczywiście niesie ze sobą ryzyko całego panelu efektów, z których się nie cieszymy wcale.

Zmiany zapalne i ziarniniaki (strzałka przy większym) w prostacie po leczeniu BCG; https://pdfs.semanticscholar.org/cd6a/ff7785799346c5608a21cfef5b4d9e9a61a7.pdf

Zmiany zapalne i ziarniniaki (strzałka przy większym) w prostacie po leczeniu BCG; https://pdfs.semanticscholar.org/cd6a/ff7785799346c5608a21cfef5b4d9e9a61a7.pdf



Częste zatem będą mniej lub bardziej nasilone infekcje dróg moczowych (ale też na przykład prostaty czy nerki), rzadziej – na szczęście – może dojść do infekcji uogólnionych. Częstomocz, krwiomocz i złe samopoczucie z objawami grypopodobnymi. Gorączka, nudności i zmiany skórne (literatura najczęściej wspomina o świądzie i wysypce). Kilka procent leczonych rezygnuje z dalszej terapii BCG z powodu działań niepożądanych. U większości pacjentów/ek na szczęście dolegliwości – choć uciążliwe – nie będą groźne, jednak u mniej niż 5% pojawią problemy poważniejsze aż do poziomu zagrażających życiu (bez obaw – w większości przypadków udaje się je skutecznie opanować).

<span>Ziarniniaki skóry moszny w przebiegu terapii BCG; CC BY-NC-ND 4.0, </span>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214442016301589
Ziarniniaki skóry moszny w przebiegu terapii BCG; CC BY-NC-ND 4.0, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214442016301589

Paradoksalnie dopęcherzowa chemioterapia – mimo iż samo słowo “chemioterapia” może się wydawać przerażające (a kręgi sympatyzujące z tzw. medycyną alternatywną robią co mogą, by to wrażenie pogłębiać ku szkodzie przestraszonych chorych) – uchodzi za obarczoną mniejszym ryzykiem działań niepożądanych. Tyle że często okazuje się też mniej skuteczna niestety.


No i – skoro już mowa o skuteczności – oczywiście pewien odsetek chorych na terapię nie odpowiada. I to już niestety problem. Owszem, prowadzi się badania i szuka skutecznych alternatyw, ocenia użyteczność ewentualnej uzupełniającej chemioterapii i potencjalnych innych opcji immunoterapii, ale na końcu drogi po kolejnych niepowodzeniach prawdopodobnie stoi jednak zabieg operacyjny. Nie, nie jest to koniec świata, ale też cystektomia to już leczenie inwazyjne, zmieniające w sposób znaczący życie leczonej osoby i również obciążone pewnym ryzykiem, stąd medycyna póki może, stara się działać zachowawczo.


(Przypominam też, że patologów możecie śledzić również na fejsbuku – warto tam zaglądać, bo strona jest codziennie aktualizowana)


Literatura:

BCG terapia w leczeniu raka pęcherza moczowego nienaciekającego błony mięśniowej (NIMBC). P Kryst; Przegląd Urologiczny 2016;5(99)

Terapie dopęcherzowe u chorych na raka pęcherza moczowego – wskazania i ograniczenia. S Poletajew; Przegląd Urologiczny 2013;5(81)

Terapia BCG jako leczenie uzupełniające w leczeniu chorych na raka pęcherza moczowego. R Maranda; Przegląd Urologiczny 2010;5(63)

Intracavitary Bacillus Calmette-Guerin in the treatment of superficial bladder tumors. A Morales, D Eidinger, AW Bruce; Journal of Urology 1976;116(2):180-3

Wyniki leczenia wlewkami dopęcherzowymi BCG chorych na raka przejściowokomórkowego pęcherza moczowego w stadium zaawansowania T1. A Alter, T; Demkow, P; Wiechno; Urologia Polska 2007;60(4)

Bacillus Calmette–Guerin immunotherapy for urothelial carcinoma of the bladder. TP Kresowik, TS Griffith; Immunotherapy. 2009;1(2):281–288

Bacillus Calmette-Guérin immunotherapy for genitourinary cancer. NM Gandhi, A Morales, LD Lamm; BJU International 2013;112(3):288-97

History of bacillus Calmette-Guerin and bladder cancer: an immunotherapy success story. HW Herr, A Morales; Journal of Urology 2008;179(1):53-6

Immunotherapy for bladder cancer. O Fuge, N Vasdev, P Allchorne, JSA Green; Research and reports in urology 2015;7:65-79

The mechanism of action of BCG therapy for bladder cancer—a current perspective. G Redelman-Sidi, MS Glickman, BH Bochner; Nature Reviews Urology 2014;11:153–162

BCG: A throwback from the stone age of vaccines opened the path for bladder cancer immunotherapy. A Morales; The Canadian Journal of Urology 2017;24(3):8788-93

New Strategies in Bladder Cancer: A Second Coming for Immunotherapy. A Ghasemzadeh, TJ Bivalacqua , NM Hahn, CG Drake; Clinical Cancer Research 2016;22(4):793-801

Prognostic value of inflammation or granuloma after intravesival BCG in non-muscle-invasive bladder cancer. S Jallad, S Goubet, A Symes, T Larner, P Thomas; BJU International2014;113(5b):E22-7

 

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4427258/

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23517232

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26683632

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2106041

 



Paulina Łopatniuk


Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce. Autorka dostępnej w księgarniach książki, również pod tym tytułem. 
 

Skomentuj     Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj






Nauka

Znalezionych 1123 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Pięć błędnych wyobrażeń o ewolucji: jedno jest wątpliwe, jedno niesłuszne   Coyne   2020-07-08
Wiecznie kurczący się tranzystor i wynalezienie Google   Ridley   2020-07-06
Postmodernizm: filozofia, która stoi za naszymi wojnami kulturowymi i postępującym nihilizmem   Hill   2020-07-02
Bodźce do innowacji w końcu pokonają COVID-19   Ridley   2020-06-27
Maleńkie stworzenia morskie budują olbrzymie, fantastyczne domy, by chronić się i zdobywać pokarm   Coyne   2020-06-25
Rośliny uprawne z edytowanym genomem pomagają farmerom i środowisku   Ridley   2020-06-20
Czy klucz do COVID można znaleźć w rosyjskiej pandemii?   Ridley   2020-06-18
Skąd więc wziął się ten wirus?   Ridley   2020-06-16
Nowe dane o tym, jak działają grzyby „mrówek zombie”   Coyne   2020-06-15
Czy brytyjski naukowy establishment popełnił największy błąd w historii?   Ridley   2020-06-13
Błysk światła w mroku   Sheagren   2020-06-12
Poczucie pewności napędza efekt potwierdzenia   Novella   2020-06-08
Czy możemy zobaczyć osobowość?   Novella   2020-06-05
Rozwiązanie dla obecnego kryzysu   Ridley   2020-06-02
Lokalizacja funkcji wykonawczych   Novella   2020-05-30
Przestańcie wierzyć w naukę   Greenfield   2020-05-28
Ewolucyjne korzenie sztuki   Koraszewski   2020-05-27
Innowacji nie można wymusić, ale można je zdławić   Ridley   2020-05-26
Stymulowanie kory wzrokowej   Novella   2020-05-23
Pora na telemedycynę   Novella   2020-05-19
Czy mrożącą krew w żyłach prawdą jest, że decyzja o zamknięciu społeczeństwa opierała się na luźnych matematycznych spekulacjach?   Ridley   2020-05-15
MMR jest bezpieczna i skuteczna   Novella   2020-05-14
Odporność stada na fakty   Koraszewski   2020-05-13
O COVID wiemy wszystko – i nie wiemy niczego   Ridley   2020-05-12
Nanotechnologia zastosowana do leczenia choroby Alzheimera   Novella   2020-05-11
COVID-19 – To są szkody   Novella   2020-05-05
Nadmiar teorii wszystkiego   Koraszewski   2020-05-04
Zawodnicy – i trudności – w wyścigu do wyleczenia COVID   Ridley   2020-04-30
Psychologia sprzeciwu wobec szczepień   Novella   2020-04-25
Prowokator czy prowokowany?   Witkowski   2020-04-24
Nauka on-line jest skuteczna   Novella   2020-04-23
Mądrość w pułapce autorytetu   Witkowski   2020-04-18
Znaleziono najstarszego “bilaterian”: odkryto podobne do robaka stworzenie wraz z jego skamieniałymi śladami   Coyne   2020-04-16
Nietoperze i pandemia   Ridley   2020-04-14
Pandemia ludzkiej głupoty   Novella   2020-04-12
W miarę postępu badań natura naszego wroga staje się coraz wyraźniejsza   Ridley   2020-04-04
Wzmacnianie układu odpornościowego podczas pandemii   Novella   2020-04-02
Dlaczego ten wirus inaczej dotyka pokolenia?   Ridley   2020-03-30
Czaszka maleńkiego dinozaura/ptaka znaleziona w bursztynie   Coyne   2020-03-27
Szczepionka na koronawirusa nie przybędzie szybko   Ridley   2020-03-25
Niebawem dowiemy się jak solidna jest nasza cywilizacja   Ridley   2020-03-23
Żywotność wirusa Covid-19 na różnych powierzchniach (rada: używaj rękawiczek, kiedy odbierasz paczki i nie otwieraj ich przez 24 godziny)   Coyne   2020-03-21
Dzień był krótszy 70 milionów lat temu   Novella   2020-03-20
Jak często powstają ptasie hybrydy?   Coyne   2020-03-18
Mózgi noworodków   Novella   2020-03-16
Twierdzenie o białku i DNA dinozaurów   Novella   2020-03-10
Porażka jest stałym elementem pracy naukowca   Konrad Bocian   2020-03-07
Jak myśleć o naszych problemach   Tupy   2020-03-03
Dlaczego tak wiele nowych wirusów pochodzi od nietoperzy?   Ridley   2020-02-29
Odkrycie antybiotyku przez AI   Novella   2020-02-27
Wizyta w Andach u łysek rogatych   Lyon   2020-02-26
Zioła nie pomagają na utratę wagi   Novella   2020-02-25
Dawkins pisze tweeta   Coyne   2020-02-24
W obronie binarności płci u ludzi   Coyne   2020-02-21
Nie palmy pieniędzy na ołtarzu zielonej manii   Lomborg   2020-02-20
Więcej dowodów ewolucji: końskie zarodki zaczynają tworzyć pięć palców, a cztery zawiązki znikają   Coyne   2020-02-18
Homeopatyczny rentgen   Novella   2020-02-14
Różnice płci w wyborze zabawek: chłopcy bawią się chłopięcymi zabawkami, dziewczynki dziewczęcymi zabawkami   Coyne   2020-02-13
Śmiertelność z powodu raka nadal spada wbrew twierdzeniom szarlatanów     2020-02-11
Odkrycie w immunologii, a leczenie nowotworów   Novella   2020-02-10
Ponowne psucie nauki przez ideologię: ”Slate” wypacza biologię ewolucyjną, by wyglądała na kapitalistyczną i antysocjalistyczną   Coyne   2020-02-07
Flamingi z braku łysek rogatych   Lyon   2020-02-06
Moja ostatnia praca badawcza. Część 3: Znaczenie   Coyne   2020-02-04
Moja ostatnia praca badawcza. Część 2: Wyniki   Coyne   2020-02-03
Moja ostatnia praca badawcza: Część 1: Cele i metody   Coyne   2020-02-01
Ewolucyjne wyjaśnienie nienaukowych przekonań   Bretl   2020-01-31
Zdumiewająca mimikra   Coyne   2020-01-27
Reality check: Pęd do szybkiej „zerowej” emisji to gwarancja przegranej   Lomborg   2020-01-27
Sfuszerowany artykuł o biologii w „Washington Post”   Coyne   2020-01-24
Punkty dla Ameryki w konflikcie między Iranem i USA   Destexhe   2020-01-24
Zbliżanie się do rozumienia pamięci   Novella   2020-01-22
Z perspektywy naszego kurnika   Witkowski   2020-01-16
Fałszywa pokora nie uratuje planety   Boudry   2020-01-09
Złoty ryż zatwierdzony na Filipinach   Novella   2020-01-07
Cudowna animacja DNA i komórek   Coyne   2020-01-06
Dychotomiczne myślenie, niepewność i zaprzeczanie nauce     2020-01-01
Mieliśmy najlepszą dekadę w historii. Naprawdę   Ridley   2019-12-31
Kreacjonista opowiada się za ”argumentem z niedowierzania”   Coyne   2019-12-26
Biologia męskiej agresji i dlaczego nie jest to tylko „socjalizacja”   Coyne   2019-12-24
Wydajność, wyzysk, wybory   Koraszewski   2019-12-23
Społecznościowe finansowanie szarlatanerii   Novella   2019-12-20
Wykład Dawkinsa o czerpaniu odwagi z darwinizmu   Coyne   2019-12-18
Uprawy GM, takie jak Złoty Ryż, uratują życie setek tysięcy dzieci   Ridey   2019-12-13
Darwin, lisy i inne ssaki na Falklandach   Mayer   2019-12-11
Wirtualna edukacja   Novella   2019-12-03
Teoria klasy próżniaczej Thorsteina Veblena – uaktualnienie statusu   Henderson   2019-12-02
Punkt szczytowy inteligencji   Novella   2019-11-30
Likwidowanie przeziębienia miedzią   Novella   2019-11-27
Dlaczego wyjaśnianie problemów przez biały przywilej jest niesłuszne   Rob Henderson   2019-11-25
LiveScience zachwala panpsychizm jako rozwiązanie trudnego problemu świadomości   Coyne   2019-11-22
Jak walczyć z firehosing   Novella   2019-11-19
Odwołajcie antyszczepionkową konferencję w Tel Awiwie   Blum   2019-11-15
Ewolucja dwunożności   Novella   2019-11-14
Granice „przeskoczenia” progu opłacalności   Lomborg   2019-11-13
Dlaczego nie żyjemy w epoce post-prawdy   Pinker   2019-11-11
Śledząc pochodzenie człowieka   Novella   2019-11-09
Skamieniałe trylobity idące gęsiego. Ale dlaczego to zrobiły?   Coyne   2019-11-06
Saga o złotym ryżu   Novella   2019-11-04
Kolejne badanie rolnictwa organicznego   Novella   2019-11-02
Fabrizio Benedetti pyta: “Czy badania placebo wzmacniają pseudonaukę?”     2019-11-01

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Wzmacnianie układu odpornościowego



Wykluczenie Tajwanu z WHO



Drzazgę źle się czyta



Sześć lat



Pochodzenie



Papież Franciszek



Schadenfreude



Pseudonaukowa histeria...


Panstwo etc



Biły się dwa bogi


 Forma przejściowa


Wstęga Möbiusa


Przemysł produkcji kłamstw


Jesteś tym, co czytasz,



Radykalne poglądy polityczne


Einstein



Socjologia



Allah stworzyl



Uprzednie doświadczenie



Żydowski exodus



PRL Chrystusem narodów



Odrastające głowy hydry nazizmu



Homeopatia, wibracje i oszustwo


Żołnierz IDF



Prawo powrotu



Mózg i kodowanie predyktywne



Nocna rozmowa



WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk