Prawda

Wtorek, 12 listopada 2019 - 10:08

« Poprzedni Następny »


Prątkiem w raka, czyli co ma gruźlica do raka pęcherza


Paulina Łopatniuk 2019-07-06

Jasnoróżowa chmurka ziarniniaka pośród ciemnofioletowych kropek limfocytów w pęcherzu moczowym; CoRus13, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BCG-induced_granulomatous_cystitis,_very_high_mag.jpg
Jasnoróżowa chmurka ziarniniaka pośród ciemnofioletowych kropek limfocytów w pęcherzu moczowym; CoRus13, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BCG-induced_granulomatous_cystitis,_very_high_mag.jpg

Siedzisz sobie spokojnie przy biurku, oglądasz pod mikroskopem kolejne preparaty, popijasz herbatę. Znamię. Banał, złożone, wycięte doszczętnie. Brodawka wirusowa. Nic nowego. Wyskrobiny z jamy macicy. Faza sekrecji, bez istotnych zmian. Wycinki z pęcherza moczowego. W pęcherzu zapalenie. I ziarniniaki. Zaraz, co tu robią te ziarniniaki? Rzut oka na skierowanie. Gdzie te dane kliniczne… Ach, to te małe literki tutaj… Pacjent po leczeniu raka pęcherza moczowego. No to żadna niespodzianka, że ziarniniaki. No ale nie dla was w końcu, wam nic to przecież nie mówi (ani mówić nie musi), zatrzymajmy się więc na chwilę i pochylmy nad ziarniniakami.


Różowiutka kuleczka ziarniniaka pośród ciemnofioletowych kropek limfocytów węzła chłonnego w przebiegu infekcji Mycobacterium avium; Sanjay Mukhopadhyay, domena publiczna, https://en.wikipedia.org/wiki/Granuloma#/media/File:Granuloma_mac.jpg

Różowiutka kuleczka ziarniniaka pośród ciemnofioletowych kropek limfocytów węzła chłonnego w przebiegu infekcji Mycobacterium avium; Sanjay Mukhopadhyay, domena publiczna, https://en.wikipedia.org/wiki/Granuloma#/media/File:Granuloma_mac.jpg



Ziarniniakami nazywamy guzki zapalne tworzone zazwyczaj przez makrofagi, komórki żerne, potrafiące przypominać nieco kształtem komórki nabłonkowe (stąd mówi się czasem o ziarniniakach nabłonkowatokomórkowych). Nie tylko przez nie oczywiście tworzone, ale to najbardziej chyba charakterystyczny rys i element architektoniczny naszych guzków. Mogą być bardziej zbite i ostro wydzielać się z otoczenia, jak kuleczka ze zdjęcia obok, mogą mieć luźniejszą strukturę, bardziej rozmywającą się w zapalnym krajobrazie, przez co niekiedy nieco trudniej je zauważyć.


Dużo słabiej odgraniczony ziarniniak w jelicie osoby cierpiącej na chorobę Crohna; CC BY-SA 3.0, https://pl.wikipedia.org/wiki/Ziarniniak#/media/File:CD_Granuloma.jpg

Dużo słabiej odgraniczony ziarniniak w jelicie osoby cierpiącej na chorobę Crohna; CC BY-SA 3.0, https://pl.wikipedia.org/wiki/Ziarniniak#/media/File:CD_Granuloma.jpg



Zależnie od procesu chorobowego przebiegającego z tworzeniem ziarniniaków mogą makrofagom towarzyszyć różne inne białe krwinki, część makrofagów może przekształcać się w wielojądrzaste komórki olbrzymie, mogą się w guzkach wydzielać obszary martwicy, można się w nich wreszcie doszukiwać najrozmaitszych patogenów – bo też i nierzadko (choć nie zawsze – w końcu ziarniniaki to też jedna z cech charakterystycznych chociażby choroby Crohna) ziarniniaki potrafią powstawać w przebiegu pewnych infekcji. Poniekąd tak właśnie się dzieje zresztą w przebiegu leczenia wczesnego raka pęcherza moczowego.

To nie ukwiały, to ogniska brodawkowatego raka urotelialnego pęcherza moczowego; Roshan Nasimudeen, https://twitter.com/RoshanNasim/status/859467944429891584

To nie ukwiały, to ogniska brodawkowatego raka urotelialnego pęcherza moczowego; Roshan Nasimudeen, https://twitter.com/RoshanNasim/status/859467944429891584



Rak urotelialny pęcherza moczowego, zdecydowanie najczęstsza w naszej części świata (na proporcje mogą tu wpływać pewne choroby pasożytnicze) odmiana nowotworu złośliwego tego narządu, rozwija się z pokrywającego błonę śluzową większości pęcherza (i generalnie dróg moczowych) nabłonka przejściowego zwanego urotelialnym właśnie. Rak pęcherza moczowego nie jest nowotworem rzadkim – ustępuje oczywiście takim osobistościom świata onkologii, jak rak płuca (odpowiedzialny za niemal 20% wszystkich zgonów nowotworowych na świecie), rak piersi czy raki jelita grubego lub prostaty, jednak nie ma wcale daleko do podium – według danych Krajowego Rejestru Nowotworów to czwarty pod względem częstości nowotwór złośliwy dręczący polskich mężczyzn (i piąta w kolejności przyczyna męskich zgonów nowotworowych), u kobiet jest parokrotnie rzadszy, ale nadal 1400 zachorowań rocznie to nie bagatela. Biblia uropatologii, Urologic Surgical Pathology Bostwicka przedstawia go jako siódmy z kolei nowotwór złośliwy na świecie.


<span>Rozcięty pęcherz moczowy z rozpadającym się guzem w środku (prawa strona fotografii); CC BY-NC, </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4067719/
Rozcięty pęcherz moczowy z rozpadającym się guzem w środku (prawa strona fotografii); CC BY-NC, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4067719/


Komórki raka urotelialnego pęcherza moczowego z bardzo bliska; CC BY 2.0, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1310524/

Komórki raka urotelialnego pęcherza moczowego z bardzo bliska; CC BY 2.0, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1310524/



Czynników jego rozwojowi sprzyjających znamy cały wachlarz, od tak powszechnych jak palenie papierosów (tak, tu też bruździ, nie tylko w płucach) po pewne produkty i półprodukty przemysłu chemicznego – stąd też mówi się niejednokrotnie o raku pęcherza w kontekście zawodowego narażenia na choroby nowotworowe. W przypadku co piątego (a według części źródeł powinno się mówić i o większym nawet odsetku) przypadku o rozwój schorzenia oskarża się kontakty branżowe z aminami aromatycznymi i wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi, przy czym mowa nie tylko o wielkiej chemii fabrycznej, o przemyśle gumowym, o produkcji barwników, etc, ale też o ciągłym kontakcie z farbami fryzjerskimi chociażby czy o drukarstwie.



Oddalamy się jednak od naszych ziarniniaków, wróćmy więc do tematu; wiemy już mniej więcej czym jest ziarniniak, wiemy co nieco o raku pęcherza moczowego, jak się jednak ma jedno do drugiego? To trochę dłuższa historia.


<span>Jedna z brodawek kształtujących powierzchnię raka pęcherza (w średku dorobne naczynia krwionośnie); CC BY-NC 4.0, </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6218121/
Jedna z brodawek kształtujących powierzchnię raka pęcherza (w średku dorobne naczynia krwionośnie); CC BY-NC 4.0, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6218121/

Jak leczyć raka pęcherza moczowego? Cóż, w pierwszej chwili zapewne leczenie nowotworów złośliwych kojarzy się wszystkim z chirurgią. Nie bez racji oczywiście – mimo coraz większych postępów w onkologii chirurgia nadal dzierży tu palmę pierwszeństwa, nie na wszystkich jednak odcinkach i nie zawsze musi wkraczać od razu. Zapewne nie muszę wskazywać palcem hematoonkologii, na polu białaczek i chłoniaków nie chirurgia rządzi przecież, ale i pośród nowotworów innych tkanek i rejonów ciała zdarzają się też takie, w których zaczynamy raczej od radio- czy chemioterapii, chirurgię rezerwując dla przypadków wyjątkowych lub nawracających. W przypadku raka pęcherza moczowego również nie od wycinania narządu zaczynamy leczenie. Och, oczywiście, trzeba co nieco wyciąć – w końcu musimy mieć z czego postawić diagnozę. Przy czym – jak zwykle – samo rozpoznanie “rak” czy nawet bardziej precyzyjne “rak urotelialny” to za mało. Ważny jest stopień zaawansowania zmiany, co w pęcherzu oznacza przede wszystkim ocenę tego, jak głęboko nasz rak zdążył już wgryźć się w ścianę narządu.

Pęcherz moczowy i jego ściana nacieczona przez docierający do warstwy mięśniowej nowotwór złośliwy na przekroju [bladder – pęcherz, cancer – nowotwór złośliwy, lining – wyściółka, muscle – mięsień]; U.S. National Library of Medicine; https://ghr.nlm.nih.gov/condition/bladder-cancer

Pęcherz moczowy i jego ściana nacieczona przez docierający do warstwy mięśniowej nowotwór złośliwy na przekroju [bladder – pęcherz, cancer – nowotwór złośliwy, lining – wyściółka, muscle – mięsień]; U.S. National Library of Medicine; https://ghr.nlm.nih.gov/condition/bladder-cancer



Że niemal całość wnętrza pęcherza pokrywa nabłonek urotelialny, już wspomniałam. Dlaczego niemal? Otóż okolica szyi pęcherza moczowego, zwłaszcza w obrębie tzw. trójkąta pęcherza tworzonego przez ujścia moczowodów i wyjście cewki moczowej często – nawet u 80% kobiet, u mężczyzn dużo rzadziej – wysłana jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, podobnym do nabłonka wyścielającego np. pochwę. Ale zwykle mówiąc o nabłonku pęcherza, mamy jednak na myśli nabłonek urotelialny.  Część raków do niego tylko jeszcze będzie się ograniczać – po prostu niektóre udaje się nam wyłapać zanim zaczną naciekać gdzieś głębiej. Nabłonek leży tu na błonie podstawnej, ta zaś na warstewce tkanki łącznej luźnej, w której znajdziecie liczne naczynia krwionośne, a którą nazwiemy blaszką właściwą błony śluzowej. Jeszcze głębiej znajdziemy warstwę mięśniową ściany pęcherza. Dlaczego to ważne? Że przekroczenie granicy samego tylko nabłonka, przebicie błony podstawnej i naciekanie tego, co pod nim, jest ważne, jest w miarę intuicyjnie nawet zrozumiałe. W końcu póki nowotwór siedzi ograniczony do samej tylko wyściółki pęcherza, do warstewki nabłonka oddzielonej szczelnie od głębszych warstw, nie ma jak się przedostać gdziekolwiek indziej. Nabłonek nie ma naczyń krwionośnych ani nerwów, które pozwoliłyby komórkom raka powędrować dalej, do płuc, wątroby, mózgu, te znajdują się dopiero pod błoną podstawną, po nacieczeniu której sytuacja automatycznie zaczyna wyglądać poważniej. Nadal jednak na tym etapie rozwoju nowotworu mamy jeszcze do czynienia z dobrymi rokowaniami. No i nadal możemy zwykle pozwolić sobie na leczenie zachowawcze, oszczędzające narząd. Diametralnie zmienia się to w momencie, gdy nowotwór dosięga w końcu warstwy mięśniowej ściany pęcherza i się w nią wgryza. To ten etap rozwoju raka, na którym wkracza chirurgia.


A nasze ziarniniaki to jeden z możliwych efektów leczenia zachowawczego właśnie.


Minęło już ponad czterdzieści lat od czasu, gdy w 1976 roku w Journal of Urology ukazał się pierwszy raport podsumowujący wstępne sukcesy prób leczenia wczesnego raka pęcherza przy pomocy wlewek z BCG. Tak, BCG. Nie kojarzycie tego skrótu? Rozwija się go do Bacillus Calmette-Guérin i odnosi się do atenuowanego (osłabionego) szczepu Mycobacterium bovis wykorzystywanego w powszechnie stosowanej szczepionce przeciwko gruźlicy opracowanej przez Alberta Calmette’a i Camille’a Guérina. Tej samej, którą wprowadzono do użytku już w latach dwudziestych dwudziestego wieku. Gdy na początku lat siedemdziesiątych kanadyjski urolog, Alvaro Morales rozpoczął swoje badania, nie był to wcale taki zupełnie nowatorski pomysł. Już w 1929 roku pojawiały się (na podstawie wniosków z badań autopsyjnych) przypisywane biologowi Raymondowi Pearlowi sugestie, jakoby gruźlica miała wywierać jakiś – bliżej nieokreślony – ochronny efekt przeciwko nowotworom. W latach pięćdziesiątych badania LLoyda Olda na zwierzętach potwierdziły podobny efekt szczepień BCG, przy czym ewidentnie wpływ BCG nie był bezpośredni, jeśli wyobrażacie sobie biedne osłabione prątki z zaparciem ścigające i wybijające komórki nowotworowe, to nie tędy droga. Atenuowane mikroby wydawały się raczej wspomagać układ odpornościowy mysich organizmów w walce z nowotworem.


Jeśli w tym momencie przemknął wam przez myśl termin “immunoterapia”, to jest to słuszne skojarzenie. To właśnie przodkini dzisiejszych bardziej wyrafinowanych form immunoterapii. Późniejsze – wciąż jeszcze prowadzone na zwierzętach – prace Burtona Zbara dostarczyły kolejnych dowodów – bezpośrednio podając BCG do tkanek nowotworowych, naukowiec nie tylko leczył guzy skórne u świnek morskich (czy może poprawniej – kawii domowych), ale też doprowadzał do cofania się przerzutów. Trudno się dziwić entuzjazmowi, jaki terapia BCG wzbudziła w światku naukowym. Liczne kolejne badania próbowały stosować tę samą metodę w kolejnych nowotworach, nie tylko u zwierząt. Białaczki i czerniaki, płuca i prostata, nerka i jelito grube. Wyniki bywały obiecujące, ostatecznie jednak w większości przypadków leczenie BCG nie spełniło pokładanych w nim oczekiwań, oddając pole skuteczniejszym metodom. Nie wszędzie jednak. Pęcherz moczowy pozostał na placu boju. Tu rak wciąż z szczepionką przeciwko gruźlicy przegrywa, na wczesnym zaś jego etapie rozwoju przegrywają – w porównaniu – także inne metody leczenia. Leczenie tym sposobem wczesnych, nienaciekających warstwy mięśniowej raków pęcherza to dzisiaj standard, w przypadku innych obszarów onkologii pozostaje raczej w sferze badań. Zaaplikowanie chorym po przezcewkowej elektroresekcji guza wlewki dopęcherzowej z zawiesiny prątka BCG zmniejsza ryzyko wznowy i zmniejsza ryzyko progresji choroby, opóźniając moment ewentualnej utraty narządu.


W tym momencie wypadałoby przedstawić w jasny sposób co właściwie robią w pęcherzu wlewki z BCG, niestety prosta odpowiedź nie istnieje. Wiemy dobrze, że ta forma terapii się sprawdza, powstaje coraz więcej prac zajmujących się mechanizmami jej działania, brakuje nam jednak nadal jednoznacznych klarownych wyjaśnień. Innymi słowy – to skomplikowane. To, co wiemy na pewno, to to, że – jak wspomniałam – nie chodzi o bezpośredni zabójczy wpływa szczepionki na tkanki raka. Bezpośredni kontakt prątków z komórkami nabłonkowymi, w tym z tymi zmienionymi nowotworowo, wydaje się inicjować odpowiedź immunologiczną. Wielotorowo. I nawet gdyby wszystko już w temacie rozumiano, nie byłaby to prosta opowieść, bo układ odpornościowy nie jest prosty – to złożona sieć zależności, liczne komórki działające w różny sposób, wiele najrozmaitszych związków chemicznych na wiele sposobów biorących udział w sprawnej odpowiedzi immunologicznej.


<span>“Innymi słowy – to skomplikowane” – proponowany uproszczony model mechanizmów działania BCG na komórki raka pęcherza; </span>https://www.nature.com/articles/nrurol.2014.15
“Innymi słowy – to skomplikowane” – proponowany uproszczony model mechanizmów działania BCG na komórki raka pęcherza; https://www.nature.com/articles/nrurol.2014.15

Ale na początku ważne są trzy elementy składowe. Żywe – choć osłabione – bakterie (próby z podawaniem chorym bakterii uśmierconych kończyły się porażką). Sprawny układ immunologiczny gospodarza czy gospodyni. I bliski kontakt baterii i nabłonka. Już w parę godzin po podaniu dopęcherzowo BCG w moczu osoby leczonej pojawiają się liczne białe krwinki różnych typów – granulocyty, limfocyty, makrofagi, z czasem w moczu można wykryć też wydzielane przez nie cytokiny i chemokiny, białka wpływające na rozwój stanu zapalnego, na namnażanie i wędrówki komórek układu odpornościowego i umożliwiające komunikację pomiędzy nimi. Nasilone nacieki zapalne odnotowuje się także w obrębie ściany narządu. Baaa, tu zresztą odnotowuje się nie tylko same nacieki zapalne. To terapia, która potrafi nieźle śluzówkę pęcherza sponiewierać. Nacieki zapalne, obrzęk, nadżerki, wreszcie ziarniniaki, od których zaczęła się ta historia. Infekcje prątkowe – gruźlicze zwłaszcza, ale nie tylko – często i chętnie wiążą się z wytwarzaniem ziarniniaków, a reakcja na podanie BCG nie jest tu wyjątkiem. Słowo “sponiewierać”, którego użyłam, może sugerować, że taki obraz martwi nas i że to niedobrze, że stan błony śluzowej jest wskutek leczenia taki, jaki jest. Nic bardziej mylnego. Powodem do niepokoju byłaby raczej czysta i spokojna śluzówka jak spod igły. Zapalenie to korzystny objaw i szansa na dobrą odpowiedź na leczenie, jego brak zwiastować może brak efektów terapeutycznych. W końcu to właśnie połączone moce całego tego zapalnego towarzystwa – granulocytów i limfocytów T, makrofagów, komórek dendrytycznych i komórek NK (ang. Natural Killer – naturalni zabójcy, ładnie, prawda?) niszczą komórki raka, a że przy okazji narobią trochę bałaganu…

Ziarniniak po leczeniu BCG (duży, po prawej); Nephron, CC BY-SA 3.0, https://en.wikipedia.org/wiki/BCG_vaccine#/media/File:Granulomatous_inflammation_of_bladder_neck.jpg

Ziarniniak po leczeniu BCG (duży, po prawej); Nephron, CC BY-SA 3.0, https://en.wikipedia.org/wiki/BCG_vaccine#/media/File:Granulomatous_inflammation_of_bladder_neck.jpg



Każda terapia – skuteczna zwłaszcza – niesie ze sobą ryzyko działań niepożądanych i z wlewkami BCG nie jest inaczej. Zwłaszcza że nie mówimy tu o dawce pojedynczej, a o powtarzalnych wlewkach – leczenie obejmuje całą ich serię. I BCG oczywiście niesie ze sobą ryzyko całego panelu efektów, z których się nie cieszymy wcale.

Zmiany zapalne i ziarniniaki (strzałka przy większym) w prostacie po leczeniu BCG; https://pdfs.semanticscholar.org/cd6a/ff7785799346c5608a21cfef5b4d9e9a61a7.pdf

Zmiany zapalne i ziarniniaki (strzałka przy większym) w prostacie po leczeniu BCG; https://pdfs.semanticscholar.org/cd6a/ff7785799346c5608a21cfef5b4d9e9a61a7.pdf



Częste zatem będą mniej lub bardziej nasilone infekcje dróg moczowych (ale też na przykład prostaty czy nerki), rzadziej – na szczęście – może dojść do infekcji uogólnionych. Częstomocz, krwiomocz i złe samopoczucie z objawami grypopodobnymi. Gorączka, nudności i zmiany skórne (literatura najczęściej wspomina o świądzie i wysypce). Kilka procent leczonych rezygnuje z dalszej terapii BCG z powodu działań niepożądanych. U większości pacjentów/ek na szczęście dolegliwości – choć uciążliwe – nie będą groźne, jednak u mniej niż 5% pojawią problemy poważniejsze aż do poziomu zagrażających życiu (bez obaw – w większości przypadków udaje się je skutecznie opanować).

<span>Ziarniniaki skóry moszny w przebiegu terapii BCG; CC BY-NC-ND 4.0, </span>https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214442016301589
Ziarniniaki skóry moszny w przebiegu terapii BCG; CC BY-NC-ND 4.0, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214442016301589

Paradoksalnie dopęcherzowa chemioterapia – mimo iż samo słowo “chemioterapia” może się wydawać przerażające (a kręgi sympatyzujące z tzw. medycyną alternatywną robią co mogą, by to wrażenie pogłębiać ku szkodzie przestraszonych chorych) – uchodzi za obarczoną mniejszym ryzykiem działań niepożądanych. Tyle że często okazuje się też mniej skuteczna niestety.


No i – skoro już mowa o skuteczności – oczywiście pewien odsetek chorych na terapię nie odpowiada. I to już niestety problem. Owszem, prowadzi się badania i szuka skutecznych alternatyw, ocenia użyteczność ewentualnej uzupełniającej chemioterapii i potencjalnych innych opcji immunoterapii, ale na końcu drogi po kolejnych niepowodzeniach prawdopodobnie stoi jednak zabieg operacyjny. Nie, nie jest to koniec świata, ale też cystektomia to już leczenie inwazyjne, zmieniające w sposób znaczący życie leczonej osoby i również obciążone pewnym ryzykiem, stąd medycyna póki może, stara się działać zachowawczo.


(Przypominam też, że patologów możecie śledzić również na fejsbuku – warto tam zaglądać, bo strona jest codziennie aktualizowana)


Literatura:

BCG terapia w leczeniu raka pęcherza moczowego nienaciekającego błony mięśniowej (NIMBC). P Kryst; Przegląd Urologiczny 2016;5(99)

Terapie dopęcherzowe u chorych na raka pęcherza moczowego – wskazania i ograniczenia. S Poletajew; Przegląd Urologiczny 2013;5(81)

Terapia BCG jako leczenie uzupełniające w leczeniu chorych na raka pęcherza moczowego. R Maranda; Przegląd Urologiczny 2010;5(63)

Intracavitary Bacillus Calmette-Guerin in the treatment of superficial bladder tumors. A Morales, D Eidinger, AW Bruce; Journal of Urology 1976;116(2):180-3

Wyniki leczenia wlewkami dopęcherzowymi BCG chorych na raka przejściowokomórkowego pęcherza moczowego w stadium zaawansowania T1. A Alter, T; Demkow, P; Wiechno; Urologia Polska 2007;60(4)

Bacillus Calmette–Guerin immunotherapy for urothelial carcinoma of the bladder. TP Kresowik, TS Griffith; Immunotherapy. 2009;1(2):281–288

Bacillus Calmette-Guérin immunotherapy for genitourinary cancer. NM Gandhi, A Morales, LD Lamm; BJU International 2013;112(3):288-97

History of bacillus Calmette-Guerin and bladder cancer: an immunotherapy success story. HW Herr, A Morales; Journal of Urology 2008;179(1):53-6

Immunotherapy for bladder cancer. O Fuge, N Vasdev, P Allchorne, JSA Green; Research and reports in urology 2015;7:65-79

The mechanism of action of BCG therapy for bladder cancer—a current perspective. G Redelman-Sidi, MS Glickman, BH Bochner; Nature Reviews Urology 2014;11:153–162

BCG: A throwback from the stone age of vaccines opened the path for bladder cancer immunotherapy. A Morales; The Canadian Journal of Urology 2017;24(3):8788-93

New Strategies in Bladder Cancer: A Second Coming for Immunotherapy. A Ghasemzadeh, TJ Bivalacqua , NM Hahn, CG Drake; Clinical Cancer Research 2016;22(4):793-801

Prognostic value of inflammation or granuloma after intravesival BCG in non-muscle-invasive bladder cancer. S Jallad, S Goubet, A Symes, T Larner, P Thomas; BJU International2014;113(5b):E22-7

 

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4427258/

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23517232

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26683632

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2106041

 



Paulina Łopatniuk


Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce. Autorka dostępnej w księgarniach książki, również pod tym tytułem. 
 

Skomentuj     Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj






Nauka

Znalezionych 1029 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Dlaczego nie żyjemy w epoce post-prawdy   Pinker   2019-11-11
Śledząc pochodzenie człowieka   Novella   2019-11-09
Skamieniałe trylobity idące gęsiego. Ale dlaczego to zrobiły?   Coyne   2019-11-06
Saga o złotym ryżu   Novella   2019-11-04
Kolejne badanie rolnictwa organicznego   Novella   2019-11-02
Fabrizio Benedetti pyta: “Czy badania placebo wzmacniają pseudonaukę?”     2019-11-01
Nathaniel Comfort raz jeszcze: nauka nie czyni postępów (czy może robi to?)   Coyne   2019-10-31
Pochwała jednoznaczności   Witkowski   2019-10-29
Stare i nowe  troski o bezpieczeństwo żywnościowe   Ongu   2019-10-28
Powrót Adama i Ewy jako rzeczywistych ludzi, jak proponuje kolejna pseudonaukowa teoria   Coyne   2019-10-25
Pradawne przechowywanie żywności   Novella   2019-10-24
Artykuł w naukowym piśmie ”Nature” dyskredytuje naukę i „scjentyzm”, kwestionuje wartości Oświecenia   Coyne   2019-10-22
Błogosławieni ci, którzy wycofują   Jacoby   2019-10-19
Pro-life czyli czarodziej z Krotoszyna   Koraszewski   2019-10-18
Biologia rozwoju ujawnia ewolucyjną historię   Novella   2019-10-15
Niebezpieczne życie antropologa   Blackwell   2019-10-12
Swędzikami jesień się zaczyna   Łopatniuk   2019-10-11
Jak wieloryb stracił swoje geny   Coyne   2019-10-10
Używanie sztucznej inteligencji do diagnozy   Novella   2019-10-08
Niespodzianka! Koty są tak samo przywiązane do swojego personelu jak psy i niemowlęta   Coyne   2019-10-05
Oburzenie, stronniczość i niestabilność prawdy   Novella   2019-10-04
O zmianie klimatu: ludzkość nie jest „nikczemna”   Lomborg   2019-10-03
Postmodernizm wyjaśniony i krytykowany   Coyne   2019-09-30
Uzdrawianie kryształami   Novella   2019-09-26
Kolejna rewolucja w rolnictwie   Novella   2019-09-24
Opory przeciwko szczelinowaniu są oparte na ideologii, a nie na nauce   Jacoby   2019-09-23
St Paul Island część 5   Lyon   2019-09-21
Co to jest czerwona rtęć?   Novella   2019-09-20
Jaka sztuka siedzi w naszych genach i czy to aby nie kicz?   Koraszewski   2019-09-19
Fałszywe wspomnienia i Fake News   Novella   2019-09-18
Kolejna próba odrzucenia teorii Darwina   Coyne   2019-09-17
Choroba zielonych mięśni   Łopatniuk   2019-09-14
”Sygnalizowanie cnoty” może nas irytować. Cywilizacja byłaby jednak bez niego niemożliwa    Miller   2019-09-13
Foka Weddela wygryza w lodzie otwory do oddychania   Coyne   2019-09-12
DNA i Loch Ness   Novella   2019-09-11
Nowa i ważna czaszka hominina z Etiopii   Coyne   2019-09-10
St Paul Island, Część 4   Lyon   2019-09-06
Biały jak śnieg, żółciutki jak kaczuszka   Łopatniuk   2019-09-04
Pingwiny geje? Nie tak szybko   Coyne   2019-09-03
Czego może nas nauczyć była zwolenniczka antyszczepionkowców, Kelley Watson-Snyder     2019-08-30
Bezzbożowa karma dla psa   Novella   2019-08-29
Odrażające życie płciowe pingwinów białookich   Coyne   2019-08-28
Badanie akupunktury jako terapii na dławicę piersiową   Novella   2019-08-23
Pradawna gigantyczna papuga z Nowej Zelandii: metr wysokości i waga 7 kilogramów!   Coyne   2019-08-22
Alaska — nurniczki i obopólny dobór płciowy   Lyon   2019-08-20
Zła nauka promuje organiczne jabłka   Novella   2019-08-19
Gąsienica zmienia kolor, żeby dopasować się do podłoża nie używając oczu: potrafi widzieć skórą!   Coyne   2019-08-16
Pseudonaukowa histeria to nie jest dobra odpowiedź na klimatyczne wyzwania   Lomborg   2019-08-14
GMO i model deficytu wiedzy   Novella   2019-08-12
Po raz pierwszy użyto edytowania genów CRISPR do leczenia zaburzenia genetycznego – anemii sierpowatej   Coyne   2019-08-08
Maskonury z wyspy St. Paul na Alasce   Lyon   2019-08-07
Zbieg okoliczności czy prawo wielkich liczb?   Novella   2019-08-06
I pijcie łzy moje, czyste rzęsiste   Łopatniuk   2019-08-03
Kształtowanie opinii o nauce i medycynie   Novella   2019-08-02
Nowe badanie dotyczące zwrotu zgubionych portfeli: ludzie na świecie są uczciwsi niż myślisz, ale czytelnik wyliczył, że uczciwość jest większa w mniej religijnych krajach   Coyne   2019-08-01
Praktykowanie medycyny bez uprawnień nie jest wolnością słowa   Novella   2019-07-31
Radujcie się, Ziemia staje się zieleńsza   Ridley   2019-07-30
Spiski wokół ptaków   Novella   2019-07-29
Matt Meselson opisuje swój najsłynniejszy eksperyment (z Frankiem Stahlem)   Coyne   2019-07-26
Niemający rozeznania filozof twierdzi, że gatunki nie istnieją   Coyne   2019-07-23
Więcej złych wiadomości dla dilerów witamin   Novella   2019-07-22
Starożytny ptak z nadzwyczaj długim palcem   Coyne   2019-07-19
YouTube i szarlataneria leczenia raka dietą   Novella   2019-07-18
“Współczesny” Homo sapiens mógł być w Eurazji aż 210 tysięcy lat temu   Coyne   2019-07-17
Hodowanie mini-mózgów z komórek macierzystych   Novella   2019-07-15
Szczepionka HPV działa. Koniec kropka     2019-07-13
Efekt przechodnia   Novella   2019-07-11
Prątkiem w raka, czyli co ma gruźlica do raka pęcherza   Łopatniuk   2019-07-06
Opowieści o nauce zastępują fikcję w Teatrze Narodowym Ugandy   Ongu   2019-07-05
Pleśń w przestrzeni kosmicznej   Novella   2019-07-03
Pterozaury: Czy umiały latać od razu po wykluciu się?   Coyne   2019-07-02
Ludziom rosną rogi? – Złe informowanie o nauce   Novella   2019-07-01
Przemysł ”wellness”   Novella   2019-06-28
Nazywanie zmiany klimatu ”katastrofalną” utrudnia znalezienie realnych odpowiedzi   Lomborg   2019-06-26
Olbrzymie straszyki mają zostać ponownie wprowadzone na wyspę Lord Howe   Coyne   2019-06-25
Amonit (i masa innych stworzeń) znaleziona w birmańskim bursztynie   Coyne   2019-06-21
Ślubowanie o zniesieniu grzechu   Ridley   2019-06-20
Nowe informacje o dzieciach CRISPR   Novella   2019-06-17
Słonie mają fantastyczny węch (lepszy niż psy): są jedynymi zwierzętami, które potrafią rozróżnić inne ilości pokarmu tylko po zapachu   Coyne   2019-06-14
Indyjscy farmerzy wysiali ziarna GMO w proteście obywatelskiego nieposłuszeństwa     2019-06-13
Chcąc zadowolić antyaborcjonistów administracja Trumpa tnie finansowanie badań medycznych przy użyciu tkanki płodowej   Coyne   2019-06-11
Triumf Mao: Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie akceptuje szarlatanerię tradycyjnej chińskiej medycyny     2019-06-04
Ale jak to bezbarwnikowy?   Łopatniuk   2019-06-01
Na zdrowie: izraelscy naukowcy warzą piwo na ”wskrzeszonych” drożdżach sprzed 5000 lat     2019-05-31
Skąd wiemy to, co wiemy?   Novella   2019-05-28
Samice bonobo (ale nie samice szympansów) pomagają swoim synom w zdobywaniu partnerek   Coyne   2019-05-25
Dlaczego ludzie sprzeciwiają się technologiom, które zmniejszają szkody?   Ridley   2019-05-24
Nowa praca o nielotnych chruścielach rażąco przesadzona i wypaczona w popularnych mediach   Coyne   2019-05-22
Trenowanie sztucznej inteligencji, żeby widziała jak człowiek   Novella   2019-05-21
A polać wielką wodą…   Cipiur   2019-05-18
Wykrywanie kłamstw w mózgu   Novella   2019-05-17
Walka o zachowanie bioróżnorodności   Ridley   2019-05-15
Niezwykły przypadek mimikry: skaczący pająk naśladuje gąsienicę   Coyne   2019-05-14
Selektywnie stosowana koncepcja tabula rasa i ideologicznie motywowane nieporozumienia   Cory Clark   2019-05-09
Dlaczego szarlatani nie powinni nadzorować sami siebie     2019-05-08
Kiedy naukowcy nie tolerują odmiennego zdania   Weber   2019-05-07
Przegapione odkrycia w historii nauki   Ridley   2019-05-02
W obronie scjentyzmu   Winegard   2019-04-30
Akupunktura kwantowa   Novella   2019-04-23
Nie tylko kakao   Łopaniuk   2019-04-20

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Schadenfreude



Pseudonaukowa histeria...


Panstwo etc



Biły się dwa bogi


 Forma przejściowa


Wstęga Möbiusa


Przemysł produkcji kłamstw


Jesteś tym, co czytasz,



Radykalne poglądy polityczne


Einstein



Socjologia



Allah stworzyl



Uprzednie doświadczenie



Żydowski exodus



PRL Chrystusem narodów



Odrastające głowy hydry nazizmu



Homeopatia, wibracje i oszustwo


Żołnierz IDF



Prawo powrotu



Mózg i kodowanie predyktywne



Nocna rozmowa



WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica



Arabowie



Roboty będą uprawiać ziemię



Sumienie, czyli moralność bez smyczy



Skomplikowana ewolucja



Argument neuroróżnorodności



Nowe badanie pamięci długotrwałej


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk