Prawda

Niedziela, 29 maja 2022 - 00:38

« Poprzedni Następny »


Polowanie na wirusa


Paulina Łopatniuk 2015-09-26

Model bakteriofaga (z klocków); Pascal, Wikipedia, CC BY 2.0
Model bakteriofaga (z klocków); Pascal, Wikipedia, CC BY 2.0

Podobno wirusy nie istnieją. Oczywiście, mówimy w tym momencie o bełkocie klasy dość ekscentrycznej, ale fakt – podobne twierdzenia krążą po co głupszych rejonach internetu, spotykając się z zaskakująco niekiedy ciepłym przyjęciem. Sieć jest cierpliwa i dużo bzdur przyjmie, podobnie jak papier zresztą – to z papierowych wszak arcydzieł altmedu (jak niekiedy “pieszczotliwie” określa się tak zwaną medycynę alternatywną)  dowiedziałam się chociażby, że:

…komórki rakowe to nie zwyrodniałe ludzkie komórki, jak do tej pory sądzono, ale żyjące w każdym z nas rzęsistki (Trichomonas) – jednokomórkowe organizmy, jedne z najstarszych na planecie. Jak pokazały badania naukowe rzęsistki mają zdumiewającą zdolność przekształcania się i dostosowywania do zmieniających się w organizmie warunków (dlatego tak trudno je rozpoznać). [altmedowy bestseller niejakiego Tombaka Michała o znamiennym tytule “Uleczyć nieuleczalne”]


Megavirus chilensis; Chantal Abergel; CC BY-SA 3.0
Megavirus chilensis; Chantal Abergel; CC BY-SA 3.0

Nie, uspokoję was, nie planuję w tym tekście wchodzić w dyskusję z żadnym autorem pseudonaukowych wypocin internetowych. Nie wierzę, by dało się kogoś tak oddalonego od rzeczywistości skłonić do przyjrzenia się osiągnięciom nauki, to raczej ta narracja w końcu, wedle której cała nauka to wielki światowy spisek. Zatem nie, nie będę udowadniać, że wirusy istnieją, pomyślałam jednak, że być może mogłoby was zaciekawić w jaki sposób ślady wirusów tropią patolodzy bazujący wszak przede wszystkim na mikroskopii świetlnej, dla której wirusy są w znakomitej większości zdecydowanie za małe. W codziennej pracy obserwujemy detale rozmiarów rzędu nawet dziesiątych części mikrometra, jednak poza odkrytymi w ostatnich latach olbrzymami (od zidentyfikowanego w 2003 roku mimiwirusa, przez megawirusa i pandorawirusy – potrafiące dochodzić nawet do 1,5 mikrometra – po najnowsze, tegoroczne odkrycie – Mollivirus sibericum), które osiągają wystarczającą dla mikroskopu świetlnego wielkość (ludzka czerwona krwinka ma około 7 mikrometrów średnicy na przykład), nie pozwala nam to na bezpośrednie śledzenie poszczególnych egzemplarzy wirusów. Ale mamy swoje sposoby.


Cytologia ginekologiczna; po lewej zgniecione zdrowe komórki nabłonka płaskiego, po prawej komórki zainfekowane HPV; Ed Uthman; CC BY-SA 2.0
Cytologia ginekologiczna; po lewej zgniecione zdrowe komórki nabłonka płaskiego, po prawej komórki zainfekowane HPV; Ed Uthman; CC BY-SA 2.0

Prawdopodobnie to czytelniczki prędzej niż czytelnicy mogły zetknąć się z frazą “cechy infekcji HPV” w wynikach badań cytologicznych bądź histopatologicznych. Wirus brodawczaka ludzkiego, czyli HPV właśnie, oraz ślady jego aktywności w komórkach nabłonkowych to klasyczny przykład wskazówek czy tropów pozostawianych patologom przez wirusy. Spójrzcie tylko na powyższe zdjęcie. To preparat cytologiczny, wykonany w ramach cytologii ginekologicznej (tak, tej właśnie, którą powinno się regularnie wykonywać w ramach profilaktyki raka szyjki macicy). Komórki na fotografii to nabłonek płaski złuszczony podczas badania z powierzchni tarczy części pochwowej szyjki macicy. Widzicie ostro odgraniczoną jaśniejszą obwódkę wokół jąder komórkowych komórek nabłonkowych z prawej strony ilustracji? Zauważyliście, że jądra komórkowe są większe i ciemniejsze niż w komórkach po lewej? Gdyby obejrzeć takich komórek więcej, można by zaobserwować także, że jądra często mają bardziej nierówny, “pognieciony” obrys, a niekiedy komórki potrafią być też na przykład dwujądrowe. Tak zmienione komórki nabłonka nazywamy koilocytami, a ich obecność koilocytozą,  przy czym nazwa ta powstała w roku 1956, a jej autor, Leopold Koss (pochodzący nota bene z Wrzeszcza, dzielnicy Gdańska), posługując się greką – koilos to po grecku pusty, wydrążony – nawiązywał właśnie do “pustej”, jaśniejszej przestrzeni wokół jąder koilocytów. Całokształt takich powstałych wskutek aktywności danego wirusa zmian morfologicznych w komórkach określamy zbiorczo mianem efektu cytopatycznego.


Grupka koilocytów z wyraźnymi przejaśnieniami okołojądrowymi, nad nimi dwie zwykłe komórki nabłonkowe o mniejszych, jaśniejszych jądrach; Ed Uthman; CC BY-SA 2.0
Grupka koilocytów z wyraźnymi przejaśnieniami okołojądrowymi, nad nimi dwie zwykłe komórki nabłonkowe o mniejszych, jaśniejszych jądrach; Ed Uthman; CC BY-SA 2.0

Efekty cytopatyczne poszczególnych wirusów bywają bardzo różne wizualnie, różne też mechanizmy kierują ich powstawaniem. Łączy je jedno – bywają nader przydatne diagnostycznie.


Infekcja HPV w cytologii ginekologicznej; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17488164
Infekcja HPV w cytologii ginekologicznej; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17488164


Koilocyty w nabłonku płaskim tarczy części pochwowej szyjki macicy, w którym rozpoczęło się już nowotworzenie; Ed Uthman; CC BY-SA 2.0
Koilocyty w nabłonku płaskim tarczy części pochwowej szyjki macicy, w którym rozpoczęło się już nowotworzenie; Ed Uthman; CC BY-SA 2.0

W przypadku HPV akurat nie znamy dokładnie wszystkich mechanizmów prowadzących do postania efektów wizualnych, choć wiemy, że kluczowymi elementami odpowiedzialnymi za powstanie okołojądrowego bąbla są wirusowe białka E5 i E6, przy czym do samego rozpoczęcia procesu “bąblizacji” komórki niezbędne wydaje się być także wirusowe biało E4, które wykrywane już na dość wczesnych etapach infekcji rozrywa wewnątrzkomórkowe sieci włókien cytokeratynowych, “rozluźniając” szkielet komórki. E5 (we współpracy z E6), sterując kompleksem zależnych od wapnia białek nazywanym kalpaktyną I, którego funkcją jest między innymi regulowanie połączeń pomiędzy obecnymi w komórkach błoniastymi strukturami, przyczynia się bezpośrednio do powstania okołojądrowych bąbli. Otóż, jak się wydaje, E5 wymusza skupienie się kalpaktyny I w pobliżu jądra komórkowego, a ta z kolei powoduje zlanie się obecnych w tej okolicy drobnych błoniastych pęcherzyków w wielką wakuolę – widoczny pod mikroskopem bąbel. Co więcej, nieregularny bąbel i zmienione poprzez aktywność wirusa jądro o nierównym obrysie (uciekając się do metafor bardziej kulinarnych, mówimy niekiedy o jądrach komórkowych pomarszczonych niczym rodzynki) widoczne są nie tylko w cytologii ginekologicznej, ale też w wycinkach z szyjki macicy (kolejny po cytologii etap diagnostyki podejmowany w razie niepokojących wyników tej pierwszej), stąd niekiedy można się zetknąć w wynikach histopatologicznych z frazą “Wycinki tarczy części pochwowej szyjki macicy pokryte nabłonkiem płaskim z cechami infekcji HPV”. Oczywiście, by obecność wirusa jednoznacznie potwierdzić i określić, z którym jego typem (nie wszystkie są wszak równie groźne i nie wszystkie wiążą się z podobnym ryzykiem nowotworzenia) mamy do czynienia, wykonuje się niekiedy dodatkowe badania molekularne, jednak – choć przydatne – nie są to informacje o charakterze dla patologów kluczowym.


Efekty skórnej infekcji HPV – skórna brodawka wirusowa; http://www.fujita-hu.ac.jp/~tsutsumi/case/case180.htm
Efekty skórnej infekcji HPV – skórna brodawka wirusowa; http://www.fujita-hu.ac.jp/~tsutsumi/case/case180.htm


Brodawka wirusowa – widać ciemniejsze ziarnistości typowe dla zmian wywołanych przez HPV; Nephron, Wikipedia; CC BY-SA 3.0
Brodawka wirusowa – widać ciemniejsze ziarnistości typowe dla zmian wywołanych przez HPV; Nephron, Wikipedia; CC BY-SA 3.0

Trzeba pamiętać, że HPV to nie tylko szyjka macicy. I nie mówię tu wyłącznie o czujności onkologicznej, bo choć – owszem – nowotwory złośliwe związane z HPV dotyczą zarówno okolic anogenitalnych u obu płci, jak i okolic nieco mniej z tym wirusem kojarzonych (jak jama ustna, gardło czy krtań chociażby), nie można zapominać, że poszczególne typy wirusa brodawczaka ludzkiego wiążą się z całym szeregiem zmian niezłośliwych również przecież przez patologów diagnozowanych, zatem koilocytów poszukujemy też w obrębie najróżniejszych typów brodawek skórnych i genitalnych (kłykciny kończyste, które bywają niekiedy prawdziwie imponujące, zatem zaleca się pewną dozę ostrożności przy przeglądaniu dokumentacji fotograficznej). By dołożyć wskazówek, w zmianach skórnych niektóre typy wirusa dodatkowo szczególnie intensywnie ingerują w procesy rogowacenia naskórka, pozostawiając wyraźne znaki swej bytności w postaci ziarnistych wtrętów, charakterystycznych zwłaszcza dla brodawek stóp (tzw. myrmecia), w których ziarnistości przypominające grudy keratohialiny wywołane (znów!) aktywnością wirusowego białka E4 uszkadzajacego włókna szkieletu komórki, są cechą nie do przeoczenia.


Koilocyty i ziarnistości wewnątrzkomórkowe w infekcji CPV, czyli psim HPV; CC-BY; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4234530/
Koilocyty i ziarnistości wewnątrzkomórkowe w infekcji CPV, czyli psim HPV; CC-BY; http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4234530/

Chociaż zazwyczaj mówi się o wirusie brodawczaka ludzkiego, HPV, nie tylko  ludzi wirusy tego typu atakują, a obserwowane u psów efekty cytopatyczne czy to COPV (Canine Oral Papillomavirus, bądź po prostu CPV1) czy innych typów CPV (Canine Papillomavirus) bywają uderzająco podobne do tych obserwowanych u człowieka. Podobne problemy nie omijają kotów, tak dzikich, jak i domowych. Swoje papillomawirusy mają też różne inne ssaki, by wspomnieć chociażby o bobrze kanadyjskim, u którego kilka lat temu z brodawek skórnych udało się wyizolować nową bobrzą odmianę. Tak, obraz mikroskopowy bobrzej brodawki był podobny do wyżej prezentowanych :)


Komórka zainfekowana HSV w cytologii ginekologicznej; Ed Uthman; CC BY-SA 2.0
Komórka zainfekowana HSV w cytologii ginekologicznej; Ed Uthman; CC BY-SA 2.0

Z racji swej roli w powstawaniu nowotworów HPV jest w patologii wirusem budzącym najwięcej chyba emocji, zdecydowanie jednak nie jest jedynym, którego efekty obserwuje się pod mikroskopem. Większość czytających zapewne zetknęła się kiedyś z wywoływaną przez HSV1 (Herpes simplex), czyli HHV1 (human herpesvirus 1), opryszczką wargową czy opryszczkowym zapaleniem jamy ustnej, jeśli nie u siebie nawet, to u bliskich czy znajomych, niektórzy prawdopodobnie słyszeli też o opryszczce narządów płciowych (HSV2 znany też jako HHV2). Bardziej zainteresowani mogą kojarzyć opryszczkowe zapalenia rogówki bądź spojówek, a nawet opryszczkowe zapalenie mózgu, jeśli zaś kogoś bardziej pociąga wiedza weterynaryjna, będzie też świadom, że herpeswirusy w swej kociej odmianie (FHV-1) są (wraz z kocimi kalicywirusami, FCV) odpowiedzialne z rozwój tak zwanego kociego kataru, zespołu schorzeń tyleż nieprzyjemnych, co bardzo dla kotów niebezpiecznych, niekiedy kończących się utratą wzroku, a nawet zgonem.


Infekcja HSV, cytologia ginekologiczna, http://www.pathologyoutlines.com/topic/cervixcytologyHSV.html
Infekcja HSV, cytologia ginekologiczna, http://www.pathologyoutlines.com/topic/cervixcytologyHSV.html

Wirusy opryszczki są – obok HPV – wirusami o najbardziej chyba charakterystycznym obrazie mikroskopowym. Wielkie, wielojądrzaste komórki o szklistych, przejrzystych, nakładających się na siebie i zniekształcających swoją formę (modelujących wzajemnie swój kształt) jądrach komórkowych z nieregularnymi ciemniejszymi wtrętami natychmiast rzucają się w oczy.



Sama szklistość i powiększenie jąder komórkowych to efekt namnażania się i akumulacji cząsteczek wirusa spychających chromatynę jądrową na obwód. Rozmiar i mnogość jąder to przynajmniej po części rezultat zlewania się ze sobą zmienionych białkami wirusa błon komórkowych poszczególnych komórek. W literaturze anglojęzycznej lubiącej rozmaite sztuczki mnemotechniczne mówi się wręcz o związanych z zakażeniem wirusem opryszczki “trzech M”

  • Margination of chromatin in the nuclei (marginalizacja chromatyny jądrowej)
  • Moulding of nuclei (nakładanie się na siebie i wzajemne modelowanie jąder)
  • Multinucleation (wielojądrzastość)

Wtręty wewnatrzjądrowe wywołane infekcją FHV1; wycinek z kociego płuca; http://www.askjpc.org/wsco/wsc_showcase2.php?id=417
Wtręty wewnatrzjądrowe wywołane infekcją FHV1; wycinek z kociego płuca; http://www.askjpc.org/wsco/wsc_showcase2.php?id=417

Mniej jednoznaczną cechą są ciemniejsze wtręty w obrębie jąder komórkowych, zwane inkluzjami wewnątrzjądrowymi. Nazywamy je ciałkami Cowdry’ego. Ciałka Cowdry’ego A i B (różniące się nieco wybarwieniem) mogą występować także w efekcie działalności innych wirusów, chociażby wirusa ospy wietrznej-półpaśca (varicellazoster virus, VZV) czy odry (zaznaczone zresztą na jednej z fotografii towarzyszących tekstowi o zaburzeniach neurologicznych odrze towarzyszących), stąd bywają wskazówką potencjalnie zwodniczą. Jak to w patologii bywa, pojedyncze cechy rzadko mają wartość diagnostyczną – trzeba je rozpatrywać niejako w komplecie. I w komplecie oceniane zmiany wywołane przez wirusy opryszczki są doskonale widoczne nie tylko w preparatach cytologicznych, ale też w wycinkach tkankowych.


Obraz “sowich oczu”, komórka zakażona CMV; http://www.pathologyoutlines.com/topic/skinnontumorcmv.html
Obraz “sowich oczu”, komórka zakażona CMV; http://www.pathologyoutlines.com/topic/skinnontumorcmv.html


Płuco, infekcja CMV; CDC/Dr Edwin P. Ewing; domena publiczna
Płuco, infekcja CMV; CDC/Dr Edwin P. Ewing; domena publiczna

Innym spośród rutynowo przez patologów opisywanych wirusów jest wywołujący cytomegalię CMV, cytomegalowirus, kuzyn wirusów opryszczki, zwany też HHV-5 (human herpesvirus-5). Cytomegalowirus jest szczególnie istotny dla osób z upośledzoną odpornością, jest też jedną z głównych przyczyn wrodzonych zakażeń noworodków, bywa przyczyną poronień. A poza tym, jak już się zapewne domyślacie, owszem, charakteryzuje się dość typowym, łatwym do wychwycenia efektem cytopatycznym. Nie bez przyczyny w przypadku komórek zainfekowanych CMV mówimy o obrazie “sowiego oka” bądź “sowich oczu”. Duża ciemnoniebieska wewnątrzjądrowa inkluzja otoczona przejaśnieniem wywołanym “rozpychaniem się” cząsteczek wirusa rzeczywiście może się z sowim okiem kojarzyć. Co więcej, taka histopatologiczna ocena “na oko” nadal, pomimo dostępności badań molekularnych, wydaje się być przydatna, długo jeszcze zresztą prawdopodobnie przydatna pozostanie – przeprowadzana niejako przy okazji i tak koniecznego badania samej niepokojącej klinicystów zmiany nie generuje dodatkowych kosztów, wciąż trudnych do zbagatelizowania przy badaniach molekularnych.


Mięczak zakaźny, po lewej intensywnie różowe ciałka mięczakowate; Nephron, Wikipedia; CC BY-SA 3.0
Mięczak zakaźny, po lewej intensywnie różowe ciałka mięczakowate; Nephron, Wikipedia; CC BY-SA 3.0


Zapalenie płuc wywołane przez RSV; w rogu komórka olbrzymia wielojądrzasta z inkluzją cytoplazmatyczną; http://library.med.utah.edu/WebPath/LUNGHTML/LUNG158.html
Zapalenie płuc wywołane przez RSV; w rogu komórka olbrzymia wielojądrzasta z inkluzją cytoplazmatyczną; http://library.med.utah.edu/WebPath/LUNGHTML/LUNG158.html

Polowanie na wirusy leżące u podstaw patomechanizmów procesów chorobowych wygląda zresztą podobnie także w innych przypadkach. W części infekcji kluczowe jest, by zmienionych komórek nie przeoczyć (a mówimy niekiedy o pojedynczych przecież komórkach), w innych, by skojarzyć oglądany obraz ze znanym nam (oby!) efektem cytopatycznym, bo też i czasem zmiany są masywne. Tak było w przypadku brodawek stóp wywołanych przez HPV, tak jest też zazwyczaj w przypadku mięczaka zakaźnego wywoływanego przez MCV (molluscum contagiosum virus), wirusy z rodziny Poxviridae (tej samej, do której należy też wirus ospy prawdziwej), zmiany zazwyczaj niewielkiej i niezbyt niepokojącej (choć zdarzają się wyjątki). Obraz histologiczny mięczaka jest bardzo charakterystyczny, z masą występujących w górnych warstwach naskórka “ciałek mięczakowatych” (molluscum bodies) zajmujących nie jądro komórkowe tym razem, a cytoplazmę komórki. Wtrętów wewnątrzjądrowych będziemy spodziewać się w zakażeniu parwowirusem B19, w preparatach szpiku kostnego.  Inkluzje cytoplazmatyczne nie zaskoczą nas podczas infekcji wirusem RSV (Respiratory Syncytial Virus), zwłaszcza gdy obecne będą wewnątrz olbrzymich, wielojądrzastych komórek gdzieś w obrębie dróg oddechowych. Można wymieniać najróżniejsze ciałka i komórki typowe dla poszczególnych wirusów, opowiadać o cytoplazmatycznych ciałkach Negriego typowych dla wścieklizny, o komórkach Warthina-Finkeldeya w odrze czy wspominać związane z ospą prawdziwą ciałka Guarnieriego. Litania podobnych nazw nie jest tu jednak najważniejsza – to w końcu szczegóły przydatne głównie specjalistom w codziennej pracy (ospa prawdziwa na szczęście już nie, a i ciałka Negriego szczęśliwie raczej nieczęsto), najistotniejsze jest, by pamiętać, że wirusy to nie tylko mikroskopia elektronowa i badania immunologiczne czy molekularne. Do skutecznego polowania na wirusy niekiedy wystarczy odpowiednio wyszkolone oko uzbrojone jedynie w zwykły, poczciwy mikroskop świetlny.


(Przypominam tylko, że patologów możecie śledzić też na fejsbuku)


Literatura:

Quick Reference Handbook for Surgical Pathologists. N Rekhtman, JA Bishop; Springer 2011

Textbook of Microbiology & Immunology. SC Parija; Elsevier 2014

Medical Microbiology. 4th edition. Chapter 44 – Effects on Cells. T Albrecht, M Fons, I Boldogh, AS Rabson; The University of Texas Medical Branch at Galveston 1996

Koilocytosis: a cooperative interaction between the human papillomavirus E5 and E6 oncoproteins. E Krawczyk, FA Suprynowicz, X Liu, Y Dai, DP Hartmann, J Hanover, R Schlegel; American journal of pathology 2008;173(3):682-8

The Human Papillomavirus Type 16 E5 Oncoprotein Translocates Calpactin I to the Perinuclear Region. E Krawczyk, FA Suprynowicz, JD Hebert, CM Kamonjoh, R Schlegel; Journal of Virology 2011;85(21):10968-975

The E4 protein; structure, function and patterns of expression. J Doorbar; Virology 2013;445(1-2):80-98

Diseases associated with human papillomavirus infection. HA Cubie; Virology 2013;445(1-2):21-34

Cytology and histopathology of cervical herpes simplex infection. ZM Naib, AJ Nahmias, WE Josey; Cancer;1966;19(7):1026-31

Molluscum Contagiosum in a 12-Year-Old Child – Report of a Case and Review of Literature. G Nandhini, K Rajkumar, KS Kanth, P Nataraj, P Ananthakrishnan, M Arunachalam; Journal of International Oral Health 2015;7(1):63-6

 



Paulina Łopatniuk

Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce. (Wszystkie publikowane tu teksty Pauliny Łopatniuk ukazują się najpierw na jej blogu.)

Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj



Nauka

Znalezionych 1297 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Coraz mniejsza część głównych plonów roślin jadalnych na świecie idzie na wyżywienie głodnych, a coraz więcej wykorzystuje się do celów niespożywczych     2022-05-28
Naukowiec z Ghany: “Afryka potrzebuje GMO bardziej niż reszta świata”   Gakpo   2022-05-26
GMO i edytowanie genów: jaka jest różnica?   Karavolias   2022-05-23
Toksyczny nektar, czyli ostrożnie z tureckim miodem   Júnior   2022-05-20
Kolejna nieudana i podyktowana ideologią próba wykazania, że płeć u ludzi nie jest binarna   Coyne   2022-05-18
Brian Charlesworth o błędach nowego artykułu rzekomo pokazującego, że fundamentalne założenie ewolucji neodarwinowskiej jest błędne   Coyne   2022-05-16
Trutnie i inni fruwający panowie   Junior   2022-05-13
Wygnanie z uniwersyteckiego świata – dwa lata później   Winegard   2022-05-10
Życie kwitnące po śmierci   Junior   2022-05-05
Organiczne środki owadobójcze są szkodliwe dla pożytecznych owadów     2022-04-30
Oxitec rozszerza próby z komarami GMO, by zredukować szerzenie się malarii   Conrow   2022-04-28
Słowa w wosku zapisane   Tonhasca Junior   2022-04-26
Rodzice, szkoła, państwo: kultura niskich oczekiwań   Koraszewski   2022-04-25
Nowoczesne ulepszanie roślin uprawnych przyjmuje historyczne podejście   Karavolias   2022-04-20
Pierwsza spożywcza roślina GMO w Ghanie   Baffour-Awuah   2022-04-16
Indie zwalniają edytowanie genów z wymaganej dla GMO oceny bezpieczeństwa   Paranjape   2022-04-11
Metamorfozy    Júnior   2022-04-09
Rolnicy nie mogą uprawiać tego, na co ich nie stać   Ongu   2022-04-07
Rośliny zmodyfikowane: odkłamać opinię o GMO   Conrow   2022-04-07
Odmowa szczelinowania jest szaleństwem   Ridley   2022-04-02
Jak wirusy chorób układu oddechowego ewoluują, by stać się łagodniejsze   Ridley   2022-03-22
Czy globalne ocieplenie może być dla nas dobre?   Ridley   2022-03-03
Południowa Afryka powinna przemyśleć regulacje dotyczące genetycznie modyfikowanych roślin   i Priyen Pillay   2022-03-01
Dlaczego środowiskowcy stanowią większą przeszkodę dla skutecznej polityki klimatycznej niż negacjoniści?   Boudry   2022-02-21
O figach i osach   Júnior   2022-02-18
Pień liczący 40 tysięcy lat przekazany Maorysom zamiast nauce   Coyne   2022-02-14
Propaganda anty-GMO obraża drobnych farmerów w Afryce i w Azji   Gakpo   2022-02-08
Jak “tubylcza medycyna” różni się od medycyny   Coyne   2022-02-07
Biotechnologia podnosi plony wysokobiałkowego afrykańskiego pochrzynu   Wetaya   2022-02-04
Spadanie w przepaść   Turski   2022-01-27
Czy koniki morskie coś nam mówią o LGBT? Błąd naturalistyczny popełniony przez Sussex Wildlife Trust   Coyne   2022-01-25
Ojczyznę wolną (od GMO) zachowują pany   Koraszewski   2022-01-22
Namawianie roślin, żeby podjęły ryzyko   Karavolias   2022-01-20
Czy uczenie się metodą prób i błędów jest „nauką”?   Coyne   2022-01-14
Czy gaz i energia jądrowa są “zielone”   Novella   2022-01-12
Ptasia grypa w czasach ludzkiej zarazy   Collins   2022-01-11
Rasa jest kontinuum. Płeć jest cholernie binarna   Dawkins   2022-01-10
Komiczne krzyki o klimatycznej Apokalipsie –— 50 lat nieuzasadnionego siania paniki   Lomborg   2022-01-06
Gnidy, o których PIS ci nie powie   Koraszewski   2022-01-05
Niebezpieczeństwo upolitycznienia nauki   Krylov   2022-01-01
Specjalne przesłanie do muzułmanów na całym świecie   Pandavar   2021-12-28
Nowe badania pokazują, że kraje rozwijające się płacą wysoką cenę za ograniczanie upraw roślin GMO   Maina   2021-12-25
Jajo, które wywołało sensację   Koraszewski   2021-12-24
Pięć powodów zakończenia debaty o GMO   Evanea   2021-12-16
Richard Dawkins pisze do “przyjaciół nauki i rozumu” w Nowej Zelandii   Coyne   2021-12-14
 Syntetyczna biologia oferuje obietnicę rozwiązania globalnego problemu z plastikiem   Agaba   2021-12-13
Nigeria wzywa Afrykę, by szła w jej ślady w sprawie GM wspięgi wężowatej   Opoku Gakpo   2021-12-09
Małe nietoperze idą do przedszkola   Koraszewski   2021-12-06
Afrykańscy naukowcy wzywają do polityki poparcia biologii syntetycznej i innych innowacji   Agaba   2021-12-02
Uprawy GMO zredukowały zatrucia farmerów pestycydami   Maina   2021-11-27
Czy genetyka może pomóc wyeliminować nierówność?   Coyne   2021-11-26
Matematyka i prawdziwa historia katastrofy klimatycznej   Lomborg   2021-11-24
Nigeria daje zielone światło kukurydzy GMO   Conrow   2021-11-22
Ugandyjscy studenci nalegają na powszechne stosowanie biotechnologii i uchwalenie prawa o biobezpieczeństwie   Agaba   2021-11-17
Organiczny eksperyment Sri Lanki   Novella   2021-11-16
Ruanda skwapliwie przyjmuje biotechnologię poprzez ekspansję OFAB   Meeme   2021-11-12
Sprzeciw wobec anulowania Huxleya   Coyne   2021-11-05
Farmerka z Kenii zbiera obfity plon z bawełny GM   Meeme   2021-11-04
Czarni uczeni i nauka o rasizmie   Koraszewski   2021-11-03
Kłusownictwo narzuca na słonie dobór w kierunku ewolucji słoni bez ciosów   Coyne   2021-11-01
Marnujemy naszą wielką szansę na edytowanie genów   Ridely   2021-10-29
“Czarne tygrysy” w małym indyjskim rezerwacie sugerują losowy dryf genetyczny   Coyne   2021-10-26
Wytwarzanie białek w roślinach przez rolnictwo molekularne   Novella   2021-10-20
Strzelby, zarazki, maszyny to zdecydowanie antyrasistowska książka. Dlaczego lewica jej nie kocha?   Barnett   2021-10-13
Nigeryjscy farmerzy nie mogą się doczekać wystarczających ilości GM nasion wspięgi wężowatej   Gakpo   2021-10-12
Dobór płciowy versus dobór naturalny: na przykładzie chrząszczy   Coyne   2021-10-08
Edytowanie genów kluczem do ulepszenia podstawowych upraw w Afryce   Abugu   2021-10-01
Bakłażan GMO jest udokumentowaną wygraną ubogich farmerów   Conrow   2021-09-23
O Jezu, wskrzeszają mamuta!   Koraszewski   2021-09-17
Wszystkie antyizraelskie wiadomości zasługują na publikację   Bard   2021-09-04
Tożsamość etniczna i rasa   Coyne   2021-08-30
Środowiskowcy mylili się – nie stoimy przed apokalipsą owadów   Ridley   2021-08-13
Czy znaleziono najstarszy dowód na istnienie zwierzęcia? Nowa gąbko-podobna skamieniałość liczy 890 milionów lat   Coyne   2021-08-11
Psy rozumieją ludzi   Novella   2021-08-06
Nowy start nauki o życiu w epoce genu   Ridley   2021-08-05
Użycie ognia przez homininy: przykład szybkiej ewolucji kulturowej?   Coyne   2021-08-04
Historia pandemii jest historią zaprzeczania   Jackoby   2021-07-27
Nieuchwytny neuron babci   Novella   2021-07-22
Cierpienie i pytanie, czy przestaniemy jeść mięso   Koraszewski   2021-07-14
Czy nadchodzi hydroponika?   Novella   2021-07-13
Raport Unii Europejskiej o glifosacie   Novella   2021-07-10
Dlaczego ideologii nie należy mieszać z nauką   Coyne   2021-06-30
Nagonka na Izrael grasuje w stowarzyszeniach nauk ścisłych, medycyny i edukacji   Chesler   2021-06-24
Szczęśliwi pracoholicy   Witkowski   2021-06-03
Propaganda w wykonaniu nauczycieli akademickich   Chesler   2021-06-02
Ewolucja wielokomórkowości   Novella   2021-05-07
Polityczna polaryzacja jest przesadzona   Novella   2021-05-04
Wrotki były kiedyś sztandarową grupą istot bez seksu, a teraz sądzi się, że ukradkiem odstawiają szybkie numerki   Coyne   2021-04-22
Błędna historia antykolonializmu   Tupy   2021-04-21
Mayflower wyrusza w podróż raz jeszcze   Koraszewski   2021-04-19
Genetyczny przełącznik CRISPR   Novella   2021-04-16
Wielkie zdarzenie oksydacyjne   Novela   2021-04-09
Kiedy panika klimatyczna zlewa się z kulturą anulowania   Lomborg   2021-04-06
Czy wykształceni ludzie są bardziej antysemiccy?   Albert Cheng i Ian Kingsbury   2021-04-05
Nieoczekiwana historia i cudowny sukces szczepionek   Ridley   2021-03-31
Innowacja jest geograficznie zlokalizowanym i chwilowym zjawiskiem   Ridley   2021-03-29
Czy gąbki są najbliższymi krewnymi pozostałych zwierząt?   Coyne   2021-03-26
Kilka lekcji z rosyjskiej rewolucji. Jak kuszący radykalny nihilizm prowadzi do ekstremizmu   Geifman   2021-03-22
Wracamy do raju?   Łukaszewski   2021-03-18
Ślimakowi morskiemu odrasta tułów z odciętej głowy, czyli “autotomia z kleptoplastią”   Coyne   2021-03-15

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

„Przebudzeni”


Pod sztandarem


Wielki przekret


Łamanie praw człowieka


Jason Hill


Dlaczego BIden


Korzenie kryzysu energetycznego



Obietnica



Pytanie bez odpowiedzi



Bohaterzy chińskiego narodu



Naukowcy Unii Europejskiej



Teoria Rasy



Przekupieni



Heretycki impuls



Nie klanial



Cervantes



Wojaki Chrystusa



 Palestyńskie weto



Wzmacnianie układu odpornościowego



Wykluczenie Tajwanu z WHO



Drzazgę źle się czyta



Sześć lat



Pochodzenie



Papież Franciszek



Schadenfreude



Pseudonaukowa histeria...


Panstwo etc



Biły się dwa bogi


 Forma przejściowa


Wstęga Möbiusa


Przemysł produkcji kłamstw


Jesteś tym, co czytasz,



Radykalne poglądy polityczne


Einstein



Socjologia


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk