Prawda

Środa, 13 grudnia 2017 - 08:23

« Poprzedni Następny »


Nie rzuciło mi się w oczy


Paulina Łopatniuk 2017-05-18

Czerniak wewnątrz gałki ocznej (tak, usuniętej i przekrojonej na pół) – nierównomiernie wybarwiony guzowaty twór; AFIP, PEIR Digital Library (Pathology image database); domena publiczna
Czerniak wewnątrz gałki ocznej (tak, usuniętej i przekrojonej na pół) – nierównomiernie wybarwiony guzowaty twór; AFIP, PEIR Digital Library (Pathology image database); domena publiczna

Że nowotwory zdarzają się też w gałce ocznej, zapewne każdy wie albo przynajmniej się domyśla. W końcu właściwie wszędzie się zdarzają – jeśli coś jest żywe, najprawdopodobniej może nowotworzyć. Że nowotwory mogą do gałki ocznej przerzutować – choć to niby również nie jest tak do końca niespodzianka (przerzutować wszak też mogą w końcu właściwie wszędzie, choć miewają niekiedy różne “preferencje”) – pewnie już mało komu przemknęło przez myśl.


Przerzut raka nerki do tęczówki; http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0004-27492016000600407&script=sci_arttext
Przerzut raka nerki do tęczówki; http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0004-27492016000600407&;script=sci_arttext

A tymczasem to przerzuty właśnie są najczęstszymi nowotworami złośliwymi gałki ocznej u dorosłych (najczęstszym u nich pierwotnym nowotworem w tej lokalizacji jest czerniak błony naczyniowej). U dorosłych, podkreślę. U dzieci w tej okolicy króluje retinoblastoma,  czyli siatkówczak wywodzący się, jak wskazuje sama nazwa, z siatkówki, zmiana pierwotna zatem. Ale o siatkówczaku kiedy indziej – temat to dość rozległy i sam w sobie niezwykle interesujący. Dziś przerzuty.

Od razu podkreślę – nie mówimy o zjawisku masowym. Oko nie należy narządów chętnie przez przerzuty zajmowanych (choć nie są też przerzuty do gałki ocznej czymś wyjątkowym bynajmniej). W pewnej mierze zapewne przyczynia się do tego kwestia układu limfatycznego oka. Dość długo podejrzewano, że to narząd, który w ogóle naczyniami limfatycznymi nie dysponuje (nadal zresztą prawdopodobnie natkniecie się na takie stwierdzenia w wielu podręcznikach i czasopismach – nowinki, nawet anatomiczne, potrafią przenikać do piśmiennictwa powoli).


Opona twarda wokół nerwu wzrokowego; po lewej drobne naczynie tętnicze, po prawej – żylne, pośrodku wybarwione podoplaniną (D2-40) naczynie limfatyczne; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15625904
Opona twarda wokół nerwu wzrokowego; po lewej drobne naczynie tętnicze, po prawej – żylne, pośrodku wybarwione podoplaniną (D2-40) naczynie limfatyczne; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15625904

Owszem zatem, powieka zaopatrzona jest w sieć naczyń limfatycznych, spojówka również, ale sama gałka oczna? Z drugiej strony dlaczego właściwie nie? Owszem, część tworzących ją struktur w ogóle unaczyniona nie jest, a skoro brak jest naczyń krwionośnych, to i nieobecność limfatycznych nie szokuje, ale przecież nie dotyczy to wszystkich składowych gałki. Że nie zaobserwowano wcześniej? Ha, ale obserwacje w mikroskopie świetlnym w przypadku tych naczyń najdrobniejszych nie muszą być wcale w pełni wiarygodne – odróżnienie od siebie maleńkich naczynek limfatycznych i krwionośnych może być trudne, czasem nawet niemożliwe. Dopiero ostatnie dekady przyniosły nam narzędzia pozwalające na bardziej precyzyjną ocenę. Badania immunohistochemiczne i genetyczne dały szansę, by potwierdzić to, co sugerowały już wcześniej badania czynnościowe i kolejne raporty zaczęły powoli spływać. A to drobne naczynia limfatyczne w obrębie otaczającej nerw wzrokowy opony twardej, a to w ciele rzęskowym…  I nagle skończyły się wątpliwości. Może drobne, może nieliczne, ale ewidentnie jakieś naczynia limfatyczne w oku są. Choć nie wzbudziły chyba w “mejnstrimowych” mediach zainteresowania równie dużego jak naczynia limfatyczne w mózgu, mimo iż już się przecież rozważa potencjalne zastosowania kliniczne nowej wiedzy.


Przerzut raka drobnokomórkowego płuc do tęczówki; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3934058/
Przerzut raka drobnokomórkowego płuc do tęczówki; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3934058/

Ale odbiegliśmy trochę od tematu. Dlaczego właściwie naczynia limfatyczne w oku miałyby być istotne dla kwestii przerzutów nowotworowych? Na pewno się domyślacie, ale przypomnijmy. Otóż ścieżki i kanały układu limfatycznego to jedna z głównych tras, którymi komórki nowotworowe wędrują sobie wokół organizmu zanim gdzieś przycupną i założą nową kolonię. Nie jest to jedyna oczywiście dostępna im droga, zatem nawet gdyby rzeczywiście układ limfatyczny nie pozwalał oka dosięgnąć, i tak nie miałoby tu ono szans na żaden immunitet, ale zawszeć przynajmniej teoretycznie byłoby to jedno dojście mniej. Tyle że już wiemy, że raczej tak nie jest.


Komórki raka piersi w świetle naczyń limfatycznych (LVI, lymphovascular invasion) – tak rozpoczyna się ich wędrówka po ciele; zdjęcia po prawej podbarwione przy pomocy przeciwciał przeciwko białkom śródbłonka naczyń; NG Zaorsky, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3542859/, CC BY-NC 3.0
Komórki raka piersi w świetle naczyń limfatycznych (LVI, lymphovascular invasion) – tak rozpoczyna się ich wędrówka po ciele; zdjęcia po prawej podbarwione przy pomocy przeciwciał przeciwko białkom śródbłonka naczyń; NG Zaorsky, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3542859/, CC BY-NC 3.0


Tęczówka z przerzutem raka gruczołowego żołądka; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4782568/
Tęczówka z przerzutem raka gruczołowego żołądka; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4782568/

Literatura mówi o zajęciu oka w nawet 4-8% przypadków rozsianej choroby nowotworowej. Nie znaczy to wcale, że taki odsetek pacjentów czy pacjentek jest obecności przerzutów w tej nieuważanej przecież powszechnie za prawdopodobną lokalizacji świadom. Te dane to efekt badań pośmiertnych, podczas gdy zapewne jedynie część osób dotkniętych podobnym przebiegiem choroby rzeczywiście zostanie zdiagnozowana jeszcze za życia. Przerzuty do gałki ocznej niekoniecznie szybko dają objawy i niekoniecznie objawy te są na tyle oczywiste czy dokuczliwe, by skłaniać chorych poważnie już przecież obciążonych zdrowotnie do kolejnych wizyt lekarskich. Jak to podsumowuje jedno z opracowań:

"Częstość przerzutów do oka w Stanach Zjednoczonych szacuje się na 20 000 przypadków rocznie. Większość spośród tych chorych nigdy nie trafi do okulisty.  Przypisuje się to po części temu, że nie doświadczają objawów ze strony narządu wzroku, bierze się też pod uwagę, że być może po prostu nie narzekają na zaburzenia wzroku, doświadczając dużo cięższych problemów natury medycznej."


Obraz angiograficzny (angiografia fluoresceinowa) naczyniówki usianej iskierkami i przejaśnieniami przerzutów raka sutka powodujących częściowe odwarstwienie siatkówki; https://www.hindawi.com/journals/bmri/2015/574086/
Obraz angiograficzny (angiografia fluoresceinowa) naczyniówki usianej iskierkami i przejaśnieniami przerzutów raka sutka powodujących częściowe odwarstwienie siatkówki; https://www.hindawi.com/journals/bmri/2015/574086/

Jasne, zdjęcia zmian w obrębie tęczówki mogą się wydawać efektowne – w końcu widać przecież, że coś jest nie tak, prawda? – tęczówka jednak nie jest wcale najczęstszym miejscem, w którym zakotwiczają się wędrujące naczyniami komórki nowotworowe. Owszem, generalnie zazwyczaj zajęta jest (bogato zgodnie z nazwą unaczyniona, stąd bardziej narażona na przypływ intruzów) błona naczyniowa, ale nie ta najbardziej widoczna przednia jej część, a raczej położona w głębi pomiędzy siatkówką a twardówką naczyniówka (choroidea) – to tu skupia się prawie 90% przypadków. Tęczówka i ciało rzęskowe to zdecydowana mniejszość. A już zupełną rzadkością są przerzuty poza błoną naczyniową – siatkówki ten problem dotyczy w zupełnie pojedynczych przypadkach.


Kogo zatem najczęściej w oku spotkamy? Żadna to niespodzianka, że nie będą to zazwyczaj nowotwory rzadkie – takie sytuacje to już wyjątkowa kumulacja pecha (choć i  podwójny de facto pech w medycynie się zdarza niekiedy). Gośćmi szczególnie często w oku pojawiającymi się są przerzutujące raki sutka (nawet u ponad 30% chorych z rozsianym już rakiem) i – na zaszczytnym drugim miejscu – płuca. Nieco dalej czają się raki nerek, prostaty, skóry i przełyku, ale gdy przegrzebać archiwa, znajdą się też przerzuty tak niszowych nowotworów złośliwych jak rak grasicy chociażby.


Przerzut raka grasicy do naczyniówki, MRI; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4682268/
Przerzut raka grasicy do naczyniówki, MRI; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4682268/

Ten ostatni przypadek to niezwykła zresztą i smutna historia. W tej opowieści diagnostykę zapoczątkowała stopniowa niemal pełna utrata wzroku, a choroby nowotworowej wcześniej u ciężarnej (trzeci trymestr) dwudziestoośmiolatki w ogóle nie podejrzewano. Pierwotnie założono, że problem okulistyczny wiązał się z zaostrzeniem trapiącego kobietę zapalenia skórno-mięśniowego (dermatomyositis) – wzmogły się również objawy skórne – i próbowano ją leczyć sterydami, jednak brak efektów wdrożonej terapii skłonił medyków do pogłębienia diagnostyki, co przyczyniło się do odkrycia przyczyniających się do odwarstwienia siatkówki guzków w obrębie naczyniówki (obustronnie) i ostatecznie – do rozpoznania zmiany pierwotnej. Niestety trochę dla pacjentki za późno – diagnoza onkologiczna rzuciła przy okazji zupełnie nowe światło na dokuczające kobiecie od siedmiu lat zapalenie skórno-mięśniowe będące najpewniej związanym z rakiem grasicy zespołem paraneoplastycznym (nazywamy tak zespoły objawów towarzyszących nowotworom, choć rozwijające się niezależnie od ich miejscowego wzrostu bądź występowania przerzutów) – rak miał wiele czasu, by się rozwinąć. Mimo podjętych po porodzie prób leczenia pacjentka zmarła czternaście miesięcy od momentu postawienia rozpoznania.


Niezróżnicowany rak grasicy, praktycznie nie do rozpoznania bez zastosowania odpowiednich przeciwciał; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4682268/
Niezróżnicowany rak grasicy, praktycznie nie do rozpoznania bez zastosowania odpowiednich przeciwciał; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4682268/

Nie należy zapominać, że przerzuty do oka są późnym objawem chorób onkologicznych (nie tylko raków bynajmniej, inne nowotwory złośliwe również potrafią przerzutować do gałki ocznej), nawet jeśli stanowią pierwszy symptom nierozpoznanego wcześniej nowotworu (a dzieje się tak w nawet co dziesiątym przypadku). Są ważne, ponieważ – mimo że nieczęste – mogą pomóc czasem w wykryciu nowotworu i przyspieszyć leczenie. Jeśli nawet nie umożliwi to wyleczenia – w końcu mówimy o nowotworach rozsianych już – to przynajmniej może pomóc wydłużyć pozostały pacjentom czas.

 


Przerzutowy rak drobnokomórkowy płuca – radioterapia dała tu bardzo dobre efekty; http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1556086415307188
Przerzutowy rak drobnokomórkowy płuca – radioterapia dała tu bardzo dobre efekty; http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1556086415307188

Prawidłowe rozpoznanie przyczyn ewentualnego pogorszenia wzroku jest też kluczowe, by ten pozostały osobie chorej czas mógł być spędzony w możliwie dużym komforcie – stąd też poza leczeniem choroby podstawowej jako takiej (choć chemioterapia daje niekiedy i tu pozytywne rezultaty) stosuje się na przykład różne formy celowanej radioterapii, by pomóc pajentowi/tce odzyskać upośledzony przez proces chorobowy wzrok. Z rzadka jedynie niezbędne okazuje się usunięcie zajętego oka, choć niekiedy dolegliwości bólowe wymuszają i takie kroki.


W rzadkich przypadkach niezbędne okazuje się usunięcie dotkniętej chorobą gałki ocznej, tu przypadek podwójnie rzadki, bo przerzut raka pęcherza dotyczył siatkówki (na pierwszym zdjęciu guz naciekający odwarstwiającą się siatkówkę, na kolejnych obraz mikroskopowy, w tym immunohistochemia potwierdzająca pochodzenie zmiany); https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27930437
W rzadkich przypadkach niezbędne okazuje się usunięcie dotkniętej chorobą gałki ocznej, tu przypadek podwójnie rzadki, bo przerzut raka pęcherza dotyczył siatkówki (na pierwszym zdjęciu guz naciekający odwarstwiającą się siatkówkę, na kolejnych obraz mikroskopowy, w tym immunohistochemia potwierdzająca pochodzenie zmiany); https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27930437

(Przypominam też, że patologów możecie śledzić też na fejsbuku – warto tam zaglądać, bo strona jest codziennie aktualizowana)

Literatura:

Ocular Pathology. M Yanoff, JA Sassani; 7th ed

Advances in applied anatomy of the eyelid and orbit. RE Gausas; Current Opinion in Ophthalmology 2004;15(5):422-5

Orbital lymphatics: do they exist? AJ Dickinson, RE Gausas; Eye 2006;20:1145-1148

Identification of lymphatics in the ciliary body of the human eye: a novel “uveolymphatic” outflow pathway. YH Yücel, MG Johnston, T Ly, M Patel, B Drake, E Gümüş, SA Fraenkl, S Moore, D Tobbia, D Armstrong, E Horvath, N Gupta; Experimental Eye Research 2009;89(5):810-9

Lymphatics and Lymphangiogenesis in the Eye. S Nakao, A Hafezi-Moghadam, T Ishibashi; Journal of Ophthalmology 2012; 2012;2012:783163

Ocular lymphatics: state-of-the-art review. L Chen; Lymphology 2009;42(2):66-76.

Lymphatic drainage from the eye: A new target for therapy. Y Yucel, N Gupta; Progress in Brain Research 2015;220:185-198

Ocular metastases. VML Cohen; Eye 2013;27(2):137-141

Intraocular Metastases-A Review. L Konstantinidis, B Damato; Asia-Pacific Journal of Ophthalmology 2017;6(2):208-214

Choroidal metastases: Origin, features, and therapy. S Arepalli, S Kaliki, CL Shields; Indian Journal of Ophthalmology. 2015;63(2):122-127

 Small-cell lung carcinoma metastasis to the iris – case presentation. D Nikratowicz, I Rospond-Kubiak, J Kocięcki; Contemporary Oncology (Pozn) 2013;17(3):331-333

Iris metastases from systemic cancer: a report of three cases. PC de Mello, OFM Brasil, A Vidoris, MC Morales, RN Belfort; Arquivos Brasileiros de Oftalmologia 2016;79(6):407-410

CASE OF METASTATIC UROTHELIAL CARCINOMA OF THE RETINA AND VITREOUS. KE Whalen, RC Eagle; TR Vrabec; Retinal Cases & Brief Reports 2016; 2016 Dec 7. [Epub ahead of print] DOI: 10.1097/ICB.0000000000000490

Choroidal metastases from thymic carcinoma during pregnancy: Case Report. SP Haen, P Stroebel, A Marx , D Suesskind, F Fend, U Reichmann, H-G Kopp, L Kanz, F Mayer; BMC Cancer 2015;15:972

Iris metastasis of gastric adenocarcinoma. ARC Celebi, AE Kilavuzoglu, UE Altiparmak, CB Cosar, A Ozkiris; World Journal of Surgical Oncology 2016;14:71

Choroidal metastasis from leiomyosarcoma in two cases. E Feinstein, S Kaliki, CL Shields, H Ehya, JA Shields; Oman Journal of Ophthalmology 2014;7(1):19-21

Ophthalmic Metastasis of Breast Cancer and Ocular Side Effects from Breast Cancer Treatment and Management: Mini Review. I Georgalas, T Paraskevopoulos, C Koutsandrea, E Kardara, P Malamos, D Ladas, D Papaconstantinou; BioMed Research International 2015;2015, Article ID 574086

Iris Metastasis from Small-Cell Lung Cancer. M Hata, T Inoue; Journal of Thoracic Oncology 2014;9(10):1584-85

 



Paulina Łopatniuk


Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce.

Skomentuj     Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj






Nauka

Znalezionych 700 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Biotechnologia jest pilnie potrzebna w Afryce – dla gospodarki i środowiska   Ridley   2017-12-08
Okrutne zabawy wielorybów   Lyon   2017-12-07
Specjacja zięb z Galápagos przez hybrydyzację   Coyne   2017-12-04
Zrób sobie test ciążowy, Krzysiu   Łopatniuk   2017-12-02
Szopy pracze są inteligentne, ale bywają kłopotliwe   Novella   2017-11-30
Popieranie wiatrowej i słonecznej energii kosztem środowiska   Ridley   2017-11-28
Tradycyjni uzdrawiacze, szczyt o szarlatanerii i “medyczny apartheid” w Południowej Afryce   Igwe   2017-11-25
Prawo Amary   Ridley   2017-11-24
Ewolucja przyłapana na gorącym uczynku   Novella   2017-11-22
Dziwaczny skrzydłoszpon rogaty   Coyne   2017-11-18
Południowoafrykańska saga: kampania dezinformacji grup anty-GMO przeciwko nowej, odpornej na choroby odmianie kukurydzy   Ongu   2017-11-17
Niecne chochliki naszej pamięci   Novella   2017-11-16
BBC znowu błędnie przedstawia ewolucję, opisując nowe odkrycie wczesnych ssaków wyższych   Coyne   2017-11-14
Teraz nawet akceptujących zmianę klimatu nazywa się “negacjonistami   Lomborg   2017-11-13
Nowy gatunek orangutana? Wątpię.   Coyne   2017-11-10
Antynauka czystego jedzenia   Novella   2017-11-08
Wiecej niemądrych twierdzeń, że epigenetyka całkowicie zrewiduje nasz pogląd na ewolucję   Coyne   2017-11-06
Skandal z glifosatem   Ridley   2017-11-04
Ugandyjski dziennikarz: jak informować o biotechnologii, kiedy jej krytycy rozsiewają dezinformację?   Christopher Bendana   2017-11-03
Myślenie spiskowe i rozpoznawanie wzorów   Novella   2017-11-02
Czy wierzysz w duchy?   Łopatniuk   2017-10-28
Dlaczego nie ma pokoju na Bliskim Wschodzie   Salzman   2017-10-25
Jeremy, samotny, lewoskrętny ślimak wreszcie kojarzy się – a potem umiera   Coyne   2017-10-24
Naturopaci: potrafią uczynić nawet sól z Epsom potencjalnym zabójcą     2017-10-23
Niemal pięciokilogramowa żaba żyła na prastarym Madagaskarze   Coyne   2017-10-19
Uroczy wykres, który opowiada naszą historię   Cobb   2017-10-17
Genetycznie modyfikowana pszenica dla wrażliwych na gluten   Novella   2017-10-16
Czy Oświecenie przygasa?   Ridley   2017-10-13
Zdumiewająca, mordująca ptaki modliszka   Coyne   2017-10-13
Indie otwierają laboratorium homeopatyczne   Novella   2017-10-11
Roboty będą uprawiać ziemię   Ridley   2017-10-09
Przełyk Barretta, czyli bez paniki, ale…   Łopatniuk   2017-10-07
“Daily Beast” wypacza epigenetykę oszukańczymi twierdzeniami, że dzieci mogą “odziedziczyć wspomnienia Holocaustu”   Coyne   2017-10-05
Wszystkiego najlepszego w dniu 60. urodzin, centralny dogmacie!   Cobb   2017-10-04
Huragany zdarzają się   Ridley   2017-10-02
Niekochany lewoskrętny ślimak szuka partnera   Coyne   2017-09-28
Niesłuszny atak na młodą badaczkę   Novella   2017-09-27
Jak anty-GMO aktywiści blokują humanitarną biofortyfikację w Afryce i Azji   Ongu   2017-09-26
Sobotnia lekcja genetyki: ciołek matowy gynandromorf   Coyne   2017-09-23
Czy Uganda potrzebuje GMO? Naukowcy spoglądają na edytowanie genów, by przyspieszyć innowacje   Ongu   2017-09-20
Strach przed GMO i Dunning-Kruger   Novella   2017-09-18
o skomplikowane, czyli co zabija chorych na raka płuc   Łopatniuk   2017-09-16
Nowe pająki pawie   Coyne   2017-09-12
Obserwowanie wielorybów w Monterey Bay   Lyon   2017-09-11
Bakteryjne ogniwa słoneczne   Novella   2017-09-09
A.N. Wilson znowu kopie Darwina, tym razem w “Times”   Coyne   2017-09-07
Medycyna alternatywna zabija   Novella   2017-09-06
Wiecej o biologii i rasie   Mayer   2017-09-05
O rzeczywistości rasy i odrazie do rasizmu    i Brian Boutwell   2017-09-04
Panie doktorze, to nie rak   Łopatniuk   2017-09-02
Odporne na szkodniki rośliny uprawne GM oferują nadzieję Afryce, która walczy z larwami ciem   Ongu   2017-09-01
Opera mydlana, czyli więcej o łyskach   Lyon   2017-08-31
Ujawnienie kosztów opóźnienia GMO w Ugandzie   Ongu   2017-08-30
Symboliczny sceptycyzm w sprawie egzorcyzmów   Novella   2017-08-29
Pasożytnictwo lęgowe, łyski amerykańskie   Lyon   2017-08-24
Lektyny – nowy straszak żywieniowy   Novella   2017-08-22
Zabobonne pojęcia u sedna przekonań antyszczepionkowych     2017-08-21
Choroba bananów, GMO i ewolucja produkcji żywności   Ongu   2017-08-19
Przetwarzanie informacji przez mózg -porcjowanie   Novella   2017-08-16
Pomachaj do pańci ogonkiem   Łopatniuk   2017-08-12
Zrobić więcej za mniej dla Haiti   Lomborg   2017-08-11
Perkoz zausznik i jego pisklęta   Lyon   2017-08-10
Argument neuroróżnorodności na rzecz wolności słowa   Miller   2017-08-08
Czyste okrucieństwo cięć w pomocy żywnościowej   Lomborg   2017-08-07
Więcej o śmieciowym DNA   Novella   2017-08-05
Skomplikowana ewolucja wielkich kotów   Coyne   2017-08-03
Kruchość prawdy   Novella   2017-08-02
Czy kruki robią plany na przyszłość?   Coyne   2017-07-29
Opera mydlana z życia łysek amerykańskich, część III   Lyon   2017-07-28
Dlaczego jesteśmy świadomi   Novella   2017-07-26
Wybuchy epidemii odry w Europie: zapowiedź tego, co przyjdzie do USA?     2017-07-24
Bliskie spotkania z baronem MünchausenemPaulina Łopatniuk     2017-07-22
Ciepło, zimno i śmierć w oczach mediów   Lomborg   2017-07-21
Naukowcy walczą z głodem przez złamanie genetycznego kodu pszenicy   Gelber   2017-07-20
Potrzeba pewności i myślenie konspiracyjne   Novella   2017-07-17
Wielka rozbieżność w afrykańskich genomach   Ridley   2017-07-15
Okablowanie mózgu   Novella   2017-07-12
Opera mydlana z życia łysek amerykańskich, część II   Lyon   2017-07-10
Postmodernizm i prawda   Dennett   2017-07-09
Palestyńska intersekcjonalność z nazistami   Frantzman   2017-07-08
Genesis po raz szósty: spowodowana przez człowieka masowa specjacja   Ridley   2017-07-07
Korzyści zdrowotne papierosów! Dziwuszki ogrodowe wkładają niedopałki do gniazd, by odpędzić kleszcze   Coyne   2017-07-05
Akupunktura na pogotowiu też nie działa   Novella   2017-07-04
Łyski amerykańskie i ich obyczaje   Lyon   2017-07-02
Umiesz paradygmować, kolego?   Stenger   2017-07-01
Gigantyczne “paleonory” wykopane przez wymarłe ssaki   Coyne   2017-06-29
Biodynamiczne rolnictwo i inne nonsensy   Novella   2017-06-28
Pochodzenie i migracja kotów domowych: badanie genetyczne   Coyne   2017-06-27
Masz szczątkowe mięśnie, które poruszały wąsy twoich przodków   Coyne   2017-06-25
Najwcześniejsi ludzie współcześni   Novella   2017-06-23
Głupota pomylonej godności   Pinker   2017-06-21
Mój potworniak ma raka, czyli gdzie z tą tarczycą, poczwaro   Łopatniuk   2017-06-17
Rozszyfrowanie tego, jak mózg naczelnych identyfikuje twarze ludzkie   Coyne   2017-06-16
W naukę się  nie wierzy, naukę się uprawia   Koraszewski   2017-06-15
Ryzyko niewarte podejmowania: list otwarty do moich kolegów w świecie akademickim   Boutwell   2017-06-14
Intersekcjonalny feminizm kwantowy   Coyne   2017-06-13
Antynaukowe przesłanie „Frankensteina” zawsze było głupie   Ridley   2017-06-12
Superantybiotyki na supermikroba   Novella   2017-06-10
Jeden bit różnicy, czyli cyberjasyr od powicia   Maszkowski   2017-06-08
Dobór sztuczny w działaniu: więcej słoni rodzi się bez ciosów   Coyne   2017-06-06

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

modyfikowana pszenica



Arabowie



Roboty będą uprawiać ziemię



Sumienie, czyli moralność bez smyczy



Skomplikowana ewolucja



Argument neuroróżnorodności



Nowe badanie pamięci długotrwałej



Ściganie bluźnierstwa



Ryby jaskiniowe



Autyzm



Od niepamiętnych czasów



Tunezyjczycy przeciw złemu prawu



Drugie prawo termodynamiki



Pochwała ignorancj



Mistyfikacja Sokala



Intronizacja Chrystusa



Obama chrzescijanie



Szelest liści



Czego wam nie pokazują?



Rozdzielenie religii i państwa



Trwa ewolucyjne upokorzenie archeopteryksa



Trucizna, kamuflaż i tęcza ewolucji



Religia zdrowego rozsądku



Kto się boi czarnego luda?



Land of the pure



świecące ryby



Lewica klania sie



Nis zgubic



Religia pieklo



Nienawisc



Niedożywienie w Ugandzie



Ewolucja nieunikniona



Starty z powierzchni


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk