Prawda

Środa, 20 czerwca 2018 - 03:54

« Poprzedni Następny »


Nie rzuciło mi się w oczy


Paulina Łopatniuk 2017-05-18

Czerniak wewnątrz gałki ocznej (tak, usuniętej i przekrojonej na pół) – nierównomiernie wybarwiony guzowaty twór; AFIP, PEIR Digital Library (Pathology image database); domena publiczna
Czerniak wewnątrz gałki ocznej (tak, usuniętej i przekrojonej na pół) – nierównomiernie wybarwiony guzowaty twór; AFIP, PEIR Digital Library (Pathology image database); domena publiczna

Że nowotwory zdarzają się też w gałce ocznej, zapewne każdy wie albo przynajmniej się domyśla. W końcu właściwie wszędzie się zdarzają – jeśli coś jest żywe, najprawdopodobniej może nowotworzyć. Że nowotwory mogą do gałki ocznej przerzutować – choć to niby również nie jest tak do końca niespodzianka (przerzutować wszak też mogą w końcu właściwie wszędzie, choć miewają niekiedy różne “preferencje”) – pewnie już mało komu przemknęło przez myśl.


Przerzut raka nerki do tęczówki; http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0004-27492016000600407&script=sci_arttext
Przerzut raka nerki do tęczówki; http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0004-27492016000600407&;script=sci_arttext

A tymczasem to przerzuty właśnie są najczęstszymi nowotworami złośliwymi gałki ocznej u dorosłych (najczęstszym u nich pierwotnym nowotworem w tej lokalizacji jest czerniak błony naczyniowej). U dorosłych, podkreślę. U dzieci w tej okolicy króluje retinoblastoma,  czyli siatkówczak wywodzący się, jak wskazuje sama nazwa, z siatkówki, zmiana pierwotna zatem. Ale o siatkówczaku kiedy indziej – temat to dość rozległy i sam w sobie niezwykle interesujący. Dziś przerzuty.

Od razu podkreślę – nie mówimy o zjawisku masowym. Oko nie należy narządów chętnie przez przerzuty zajmowanych (choć nie są też przerzuty do gałki ocznej czymś wyjątkowym bynajmniej). W pewnej mierze zapewne przyczynia się do tego kwestia układu limfatycznego oka. Dość długo podejrzewano, że to narząd, który w ogóle naczyniami limfatycznymi nie dysponuje (nadal zresztą prawdopodobnie natkniecie się na takie stwierdzenia w wielu podręcznikach i czasopismach – nowinki, nawet anatomiczne, potrafią przenikać do piśmiennictwa powoli).


Opona twarda wokół nerwu wzrokowego; po lewej drobne naczynie tętnicze, po prawej – żylne, pośrodku wybarwione podoplaniną (D2-40) naczynie limfatyczne; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15625904
Opona twarda wokół nerwu wzrokowego; po lewej drobne naczynie tętnicze, po prawej – żylne, pośrodku wybarwione podoplaniną (D2-40) naczynie limfatyczne; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15625904

Owszem zatem, powieka zaopatrzona jest w sieć naczyń limfatycznych, spojówka również, ale sama gałka oczna? Z drugiej strony dlaczego właściwie nie? Owszem, część tworzących ją struktur w ogóle unaczyniona nie jest, a skoro brak jest naczyń krwionośnych, to i nieobecność limfatycznych nie szokuje, ale przecież nie dotyczy to wszystkich składowych gałki. Że nie zaobserwowano wcześniej? Ha, ale obserwacje w mikroskopie świetlnym w przypadku tych naczyń najdrobniejszych nie muszą być wcale w pełni wiarygodne – odróżnienie od siebie maleńkich naczynek limfatycznych i krwionośnych może być trudne, czasem nawet niemożliwe. Dopiero ostatnie dekady przyniosły nam narzędzia pozwalające na bardziej precyzyjną ocenę. Badania immunohistochemiczne i genetyczne dały szansę, by potwierdzić to, co sugerowały już wcześniej badania czynnościowe i kolejne raporty zaczęły powoli spływać. A to drobne naczynia limfatyczne w obrębie otaczającej nerw wzrokowy opony twardej, a to w ciele rzęskowym…  I nagle skończyły się wątpliwości. Może drobne, może nieliczne, ale ewidentnie jakieś naczynia limfatyczne w oku są. Choć nie wzbudziły chyba w “mejnstrimowych” mediach zainteresowania równie dużego jak naczynia limfatyczne w mózgu, mimo iż już się przecież rozważa potencjalne zastosowania kliniczne nowej wiedzy.


Przerzut raka drobnokomórkowego płuc do tęczówki; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3934058/
Przerzut raka drobnokomórkowego płuc do tęczówki; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3934058/

Ale odbiegliśmy trochę od tematu. Dlaczego właściwie naczynia limfatyczne w oku miałyby być istotne dla kwestii przerzutów nowotworowych? Na pewno się domyślacie, ale przypomnijmy. Otóż ścieżki i kanały układu limfatycznego to jedna z głównych tras, którymi komórki nowotworowe wędrują sobie wokół organizmu zanim gdzieś przycupną i założą nową kolonię. Nie jest to jedyna oczywiście dostępna im droga, zatem nawet gdyby rzeczywiście układ limfatyczny nie pozwalał oka dosięgnąć, i tak nie miałoby tu ono szans na żaden immunitet, ale zawszeć przynajmniej teoretycznie byłoby to jedno dojście mniej. Tyle że już wiemy, że raczej tak nie jest.


Komórki raka piersi w świetle naczyń limfatycznych (LVI, lymphovascular invasion) – tak rozpoczyna się ich wędrówka po ciele; zdjęcia po prawej podbarwione przy pomocy przeciwciał przeciwko białkom śródbłonka naczyń; NG Zaorsky, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3542859/, CC BY-NC 3.0
Komórki raka piersi w świetle naczyń limfatycznych (LVI, lymphovascular invasion) – tak rozpoczyna się ich wędrówka po ciele; zdjęcia po prawej podbarwione przy pomocy przeciwciał przeciwko białkom śródbłonka naczyń; NG Zaorsky, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3542859/, CC BY-NC 3.0


Tęczówka z przerzutem raka gruczołowego żołądka; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4782568/
Tęczówka z przerzutem raka gruczołowego żołądka; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4782568/

Literatura mówi o zajęciu oka w nawet 4-8% przypadków rozsianej choroby nowotworowej. Nie znaczy to wcale, że taki odsetek pacjentów czy pacjentek jest obecności przerzutów w tej nieuważanej przecież powszechnie za prawdopodobną lokalizacji świadom. Te dane to efekt badań pośmiertnych, podczas gdy zapewne jedynie część osób dotkniętych podobnym przebiegiem choroby rzeczywiście zostanie zdiagnozowana jeszcze za życia. Przerzuty do gałki ocznej niekoniecznie szybko dają objawy i niekoniecznie objawy te są na tyle oczywiste czy dokuczliwe, by skłaniać chorych poważnie już przecież obciążonych zdrowotnie do kolejnych wizyt lekarskich. Jak to podsumowuje jedno z opracowań:

"Częstość przerzutów do oka w Stanach Zjednoczonych szacuje się na 20 000 przypadków rocznie. Większość spośród tych chorych nigdy nie trafi do okulisty.  Przypisuje się to po części temu, że nie doświadczają objawów ze strony narządu wzroku, bierze się też pod uwagę, że być może po prostu nie narzekają na zaburzenia wzroku, doświadczając dużo cięższych problemów natury medycznej."


Obraz angiograficzny (angiografia fluoresceinowa) naczyniówki usianej iskierkami i przejaśnieniami przerzutów raka sutka powodujących częściowe odwarstwienie siatkówki; https://www.hindawi.com/journals/bmri/2015/574086/
Obraz angiograficzny (angiografia fluoresceinowa) naczyniówki usianej iskierkami i przejaśnieniami przerzutów raka sutka powodujących częściowe odwarstwienie siatkówki; https://www.hindawi.com/journals/bmri/2015/574086/

Jasne, zdjęcia zmian w obrębie tęczówki mogą się wydawać efektowne – w końcu widać przecież, że coś jest nie tak, prawda? – tęczówka jednak nie jest wcale najczęstszym miejscem, w którym zakotwiczają się wędrujące naczyniami komórki nowotworowe. Owszem, generalnie zazwyczaj zajęta jest (bogato zgodnie z nazwą unaczyniona, stąd bardziej narażona na przypływ intruzów) błona naczyniowa, ale nie ta najbardziej widoczna przednia jej część, a raczej położona w głębi pomiędzy siatkówką a twardówką naczyniówka (choroidea) – to tu skupia się prawie 90% przypadków. Tęczówka i ciało rzęskowe to zdecydowana mniejszość. A już zupełną rzadkością są przerzuty poza błoną naczyniową – siatkówki ten problem dotyczy w zupełnie pojedynczych przypadkach.


Kogo zatem najczęściej w oku spotkamy? Żadna to niespodzianka, że nie będą to zazwyczaj nowotwory rzadkie – takie sytuacje to już wyjątkowa kumulacja pecha (choć i  podwójny de facto pech w medycynie się zdarza niekiedy). Gośćmi szczególnie często w oku pojawiającymi się są przerzutujące raki sutka (nawet u ponad 30% chorych z rozsianym już rakiem) i – na zaszczytnym drugim miejscu – płuca. Nieco dalej czają się raki nerek, prostaty, skóry i przełyku, ale gdy przegrzebać archiwa, znajdą się też przerzuty tak niszowych nowotworów złośliwych jak rak grasicy chociażby.


Przerzut raka grasicy do naczyniówki, MRI; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4682268/
Przerzut raka grasicy do naczyniówki, MRI; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4682268/

Ten ostatni przypadek to niezwykła zresztą i smutna historia. W tej opowieści diagnostykę zapoczątkowała stopniowa niemal pełna utrata wzroku, a choroby nowotworowej wcześniej u ciężarnej (trzeci trymestr) dwudziestoośmiolatki w ogóle nie podejrzewano. Pierwotnie założono, że problem okulistyczny wiązał się z zaostrzeniem trapiącego kobietę zapalenia skórno-mięśniowego (dermatomyositis) – wzmogły się również objawy skórne – i próbowano ją leczyć sterydami, jednak brak efektów wdrożonej terapii skłonił medyków do pogłębienia diagnostyki, co przyczyniło się do odkrycia przyczyniających się do odwarstwienia siatkówki guzków w obrębie naczyniówki (obustronnie) i ostatecznie – do rozpoznania zmiany pierwotnej. Niestety trochę dla pacjentki za późno – diagnoza onkologiczna rzuciła przy okazji zupełnie nowe światło na dokuczające kobiecie od siedmiu lat zapalenie skórno-mięśniowe będące najpewniej związanym z rakiem grasicy zespołem paraneoplastycznym (nazywamy tak zespoły objawów towarzyszących nowotworom, choć rozwijające się niezależnie od ich miejscowego wzrostu bądź występowania przerzutów) – rak miał wiele czasu, by się rozwinąć. Mimo podjętych po porodzie prób leczenia pacjentka zmarła czternaście miesięcy od momentu postawienia rozpoznania.


Niezróżnicowany rak grasicy, praktycznie nie do rozpoznania bez zastosowania odpowiednich przeciwciał; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4682268/
Niezróżnicowany rak grasicy, praktycznie nie do rozpoznania bez zastosowania odpowiednich przeciwciał; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4682268/

Nie należy zapominać, że przerzuty do oka są późnym objawem chorób onkologicznych (nie tylko raków bynajmniej, inne nowotwory złośliwe również potrafią przerzutować do gałki ocznej), nawet jeśli stanowią pierwszy symptom nierozpoznanego wcześniej nowotworu (a dzieje się tak w nawet co dziesiątym przypadku). Są ważne, ponieważ – mimo że nieczęste – mogą pomóc czasem w wykryciu nowotworu i przyspieszyć leczenie. Jeśli nawet nie umożliwi to wyleczenia – w końcu mówimy o nowotworach rozsianych już – to przynajmniej może pomóc wydłużyć pozostały pacjentom czas.

 


Przerzutowy rak drobnokomórkowy płuca – radioterapia dała tu bardzo dobre efekty; http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1556086415307188
Przerzutowy rak drobnokomórkowy płuca – radioterapia dała tu bardzo dobre efekty; http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1556086415307188

Prawidłowe rozpoznanie przyczyn ewentualnego pogorszenia wzroku jest też kluczowe, by ten pozostały osobie chorej czas mógł być spędzony w możliwie dużym komforcie – stąd też poza leczeniem choroby podstawowej jako takiej (choć chemioterapia daje niekiedy i tu pozytywne rezultaty) stosuje się na przykład różne formy celowanej radioterapii, by pomóc pajentowi/tce odzyskać upośledzony przez proces chorobowy wzrok. Z rzadka jedynie niezbędne okazuje się usunięcie zajętego oka, choć niekiedy dolegliwości bólowe wymuszają i takie kroki.


W rzadkich przypadkach niezbędne okazuje się usunięcie dotkniętej chorobą gałki ocznej, tu przypadek podwójnie rzadki, bo przerzut raka pęcherza dotyczył siatkówki (na pierwszym zdjęciu guz naciekający odwarstwiającą się siatkówkę, na kolejnych obraz mikroskopowy, w tym immunohistochemia potwierdzająca pochodzenie zmiany); https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27930437
W rzadkich przypadkach niezbędne okazuje się usunięcie dotkniętej chorobą gałki ocznej, tu przypadek podwójnie rzadki, bo przerzut raka pęcherza dotyczył siatkówki (na pierwszym zdjęciu guz naciekający odwarstwiającą się siatkówkę, na kolejnych obraz mikroskopowy, w tym immunohistochemia potwierdzająca pochodzenie zmiany); https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27930437

(Przypominam też, że patologów możecie śledzić też na fejsbuku – warto tam zaglądać, bo strona jest codziennie aktualizowana)

Literatura:

Ocular Pathology. M Yanoff, JA Sassani; 7th ed

Advances in applied anatomy of the eyelid and orbit. RE Gausas; Current Opinion in Ophthalmology 2004;15(5):422-5

Orbital lymphatics: do they exist? AJ Dickinson, RE Gausas; Eye 2006;20:1145-1148

Identification of lymphatics in the ciliary body of the human eye: a novel “uveolymphatic” outflow pathway. YH Yücel, MG Johnston, T Ly, M Patel, B Drake, E Gümüş, SA Fraenkl, S Moore, D Tobbia, D Armstrong, E Horvath, N Gupta; Experimental Eye Research 2009;89(5):810-9

Lymphatics and Lymphangiogenesis in the Eye. S Nakao, A Hafezi-Moghadam, T Ishibashi; Journal of Ophthalmology 2012; 2012;2012:783163

Ocular lymphatics: state-of-the-art review. L Chen; Lymphology 2009;42(2):66-76.

Lymphatic drainage from the eye: A new target for therapy. Y Yucel, N Gupta; Progress in Brain Research 2015;220:185-198

Ocular metastases. VML Cohen; Eye 2013;27(2):137-141

Intraocular Metastases-A Review. L Konstantinidis, B Damato; Asia-Pacific Journal of Ophthalmology 2017;6(2):208-214

Choroidal metastases: Origin, features, and therapy. S Arepalli, S Kaliki, CL Shields; Indian Journal of Ophthalmology. 2015;63(2):122-127

 Small-cell lung carcinoma metastasis to the iris – case presentation. D Nikratowicz, I Rospond-Kubiak, J Kocięcki; Contemporary Oncology (Pozn) 2013;17(3):331-333

Iris metastases from systemic cancer: a report of three cases. PC de Mello, OFM Brasil, A Vidoris, MC Morales, RN Belfort; Arquivos Brasileiros de Oftalmologia 2016;79(6):407-410

CASE OF METASTATIC UROTHELIAL CARCINOMA OF THE RETINA AND VITREOUS. KE Whalen, RC Eagle; TR Vrabec; Retinal Cases & Brief Reports 2016; 2016 Dec 7. [Epub ahead of print] DOI: 10.1097/ICB.0000000000000490

Choroidal metastases from thymic carcinoma during pregnancy: Case Report. SP Haen, P Stroebel, A Marx , D Suesskind, F Fend, U Reichmann, H-G Kopp, L Kanz, F Mayer; BMC Cancer 2015;15:972

Iris metastasis of gastric adenocarcinoma. ARC Celebi, AE Kilavuzoglu, UE Altiparmak, CB Cosar, A Ozkiris; World Journal of Surgical Oncology 2016;14:71

Choroidal metastasis from leiomyosarcoma in two cases. E Feinstein, S Kaliki, CL Shields, H Ehya, JA Shields; Oman Journal of Ophthalmology 2014;7(1):19-21

Ophthalmic Metastasis of Breast Cancer and Ocular Side Effects from Breast Cancer Treatment and Management: Mini Review. I Georgalas, T Paraskevopoulos, C Koutsandrea, E Kardara, P Malamos, D Ladas, D Papaconstantinou; BioMed Research International 2015;2015, Article ID 574086

Iris Metastasis from Small-Cell Lung Cancer. M Hata, T Inoue; Journal of Thoracic Oncology 2014;9(10):1584-85

 



Paulina Łopatniuk


Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce.

Skomentuj     Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj






Nauka

Znalezionych 793 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Protezy kończyn - kolejny postęp   Novella   2018-06-16
Dziwne zawiłości procesu dziedziczenia   Coyne   2018-06-13
Homeopatia, wibracje i oszustwo     2018-06-12
Wyników Séraliniego nie daje się powtórzyć   Novella   2018-06-11
Helen Lawson i czarna maść: wycinanie, wypalanie i zatruwanie w sposób „naturalny”     2018-06-09
Patyczaki mogą rozprzestrzeniać się jak nasiona roślin: w ptasich odchodach   Coyne   2018-06-08
Czy teoria doboru naturalnego Darwina zmieniła nasz pogląd na miejsce ludzkości   Dennett   2018-06-07
Kosmici-głowonogi i panspermia   Novella   2018-06-05
Marność dowodów na przekazywanie wprowadzonych środowiskowo, „epigenetycznych” zmian w DNA kolejnym pokoleniom u ludzi   Coyne   2018-06-04
Homeopatyczne nosodes   Novella   2018-05-31
Fałszywa dychotomia i negacja nauki   Novella   2018-05-28
Nicień w oku bliźniego   Łopatniuk   2018-05-26
Budzenie zmarłych   Novella   2018-05-21
Finansowanie społecznościowe terapii komórkami macierzystymi o nieudowodnionej skuteczności: wykorzystywanie hojności obcych, by płacić za szarlatanerię     2018-05-18
Co mówi nam ruch płaskiej Ziemi     2018-05-17
Osy papierowe + sprytny biolog = tęczowe gniazda   Coyne   2018-05-14
Jak to jest, że Stanisław Burzyński nadal żeruje na zrozpaczonych pacjentach z rakiem?     2018-05-12
Przekonania antyoświeceniowe są „zaskakująco trwałe”     2018-05-11
Jeremy Sherman nadal nie rozumie ewolucji   Coyne   2018-05-09
Zdrowy tryb życia ma znaczenie   Novella   2018-05-08
Miasta są nowymi wyspami Galapagos   Ridley   2018-05-04
O obowiązkowym oznakowywaniu GMO   Novella   2018-05-03
Tydzień Świadomości Homeopatii. Pomaga przypomnieć ludziom, że jest to szarlataneria!     2018-05-02
Znajdź Tiktaalika!   Coyne   2018-05-01
Wzrost potęgi dinozaurów   Novella   2018-04-30
Niebezpieczeństwa martwienia się o sądny dzień   Pinker   2018-04-27
Tako rzecze antyszczepionkowa “wojowniczka mama”, Brittney Kara: jeśli szczepionki są tak wspaniałe, to dlaczego nie wspomina ich Biblia?     2018-04-26
Geny wydają się wyjaśniać większość sukcesów uczniów szkół elitarnych   Ridley   2018-04-25
Akupunktura jadu pszczelego: śmiercionośne znachorstwo, które może zabić     2018-04-23
Mumia z Atakama nie jest kosmitą   Novella   2018-04-20
Feministyczna geografia w Dartmouth   Coyne   2018-04-19
Dlaczego odmawiamy dostrzegania jaśniejszej strony, choć powinniśmy   Pinker   2018-04-17
Inicjatywa „Globalna Spójność”: nonsens na globalną skalę     2018-04-11
Wreszcie: sensowna dyskusja o “rasie”   i Greg Mayer   2018-04-10
Rolnictwo biodynamiczne: podobne do antropozoficznej medycyny, ale dla farm     2018-04-06
Mózg i kodowanie predyktywne   Novella   2018-04-05
Dziwaczne życie seksualne żabnicy   Coyne   2018-04-04
Dwa kilo prostaty poproszę   Łopatniuk   2018-03-31
Dziennik z Mozambiku: Demony w kurzu   Naskręcki   2018-03-30
Otumaniony myśliciel twierdzi, że ewolucja nie może wyjaśnić organizmów i ich “dążeń”   Coyne   2018-03-28
Orientacja na złe wiadomości nasila się i wpływa na nasze działania   Ridley   2018-03-27
Urojenie fałszywej flagi   Novella   2018-03-24
Zły tydzień dla homeopatii jest dobrym tygodniem dla nauki     2018-03-23
Czy farmerzy mają czekać aż parlamentarzyści podszkolą się w nauce o manioku?   Ongu   2018-03-22
David Barash namawia naukowców do stworzenia człowieko-szympansiej hybrydy   Coyne   2018-03-20
Déjà vu i swojskość   Novella   2018-03-17
“Odwrócenie specjacji” (fuzja gatunków) u kruków   Coyne   2018-03-16
Błąd atrybucji, sofizmat rozszerzenia (atakowanie chochoła) i zasada wielkoduszności   Novella   2018-03-14
Mutualistyczne ptaki nocują w pachwinach i na brzuchach żyraf   Coyne   2018-03-13
Polityczny szympans   Martino   2018-03-09
Najstarsza sztuka jaskiniowa w Europie, to niemal z pewnością dzieło neandertalczyków   Coyne   2018-03-06
Nowa inicjatywa w Kalifornii – magnetyzm nonsensu w działaniu   Novella   2018-03-05
Nie zostawić żadnej mrówki: mrówki noszą rannych towarzyszy do mrowiska i opatrują ich rany   Coyne   2018-03-03
Unikatowy skamieniały owad z nożycami na głowie i tułowiu   Coyne   2018-02-28
Serce na wierzchu   Łopatniuk   2018-02-24
Skąd się wzięły pająki?   Coyne   2018-02-23
Czy kometa zabiła mamuty   Novella   2018-02-22
Zagadka: co zapyla muchołówkę?   Coyne   2018-02-20
“Partenogenetyczny” rak rozmnaża się bez seksu: czy to jest nowy gatunek?   Coyne   2018-02-17
Naturopatyczna propaganda głosi normalne porady dotyczące stylu życia jako własne i dodaje szamaństwo     2018-02-14
Bezwstydne organiczne sianie strachu   Novella   2018-02-12
Fałszywe nadzieje i niewidzialni wrogowie   Anomaly   2018-02-09
Pierwszy exodus Homo sapiens z Afryki?   Coyne   2018-02-06
Niebezpieczeństwa kultury celebrytów   Novella   2018-02-05
Małe kroki, czyli białko, które nie jest młotem na raka (ale i tak się przydaje)   Łopatniuk   2018-02-03
Opera mydlana: Z życia łysek amerykańskich – część VI   Lyon   2018-02-02
List otwarty do Charlotte Allen   Coyne   2018-01-31
Naiwna promocja “integrowania” znachorstwa do medycyny     2018-01-29
Kolejne zachwalanie “całkowicie innego” wyjaśnienia ewolucji   Coyne   2018-01-26
Bekon bez azotynów   Novella   2018-01-25
Specjacja przez hybrydyzację u amazońskich gorzyków?   Coyne   2018-01-23
Dowody, że ptaki drapieżne szerzą pożary leśne, by wypłoszyć zdobycz   Coyne   2018-01-20
Tajemnicze cykle epok lodowych   Ridley   2018-01-19
Pochodzenie ludzkiej muzyki? Samiec kakadu palmowej używa patyka do rytmicznego uderzania w wydrążone drzewa   Coyne   2018-01-18
Powrót “tradycyjnej” astrologii   Novella   2018-01-17
Nowe badanie o tym, jak ewoluują ludzie   Coyne   2018-01-16
Krąg mimikry müllerowskiej   Coyne   2018-01-12
Sztuczna inteligencja będzie symbiozą, nie zaś zastąpieniem   Ridley   2018-01-11
Czy nauka zabija duszę?   S. Pinker   2018-01-09
Dlaczego nie będzie doboru na inteligentne niemowlęta   Ridley   2018-01-05
Powrót łysenkoizmu w Putinowskiej Rosji   Novella   2018-01-03
Pozory mylą, czyli niespodzianki nie zawsze przykre   Łopatniuk   2017-12-30
Obniżenie poprzeczki dla tradycyjnej medycyny chińskiej dla ideologii i zysku     2017-12-29
Multikulturaliści unicestwiają zachodnią cywilizację   Salzman   2017-12-28
Nie znasz przeszłości, nie znasz przyszłości   Mayer   2017-12-27
Alternatywna medycyna zabija   Novella   2017-12-26
Na wpół syntetyczne życie z powiększonym kodem genetycznym   Novella   2017-12-23
Ziemniaki GMO zmniejszą użycie pestycydów i dostarczą więcej gotówki farmerom w Ugandzie   Ongu   2017-12-22
Słusznie o plastiku i PCB, błędnie o zakwaszeniu   Ridley   2017-12-21
Chwytówka modliszkowata ma chodzącą poczwarkę, która wspina się na drzewa przed przekształceniem   Coyne   2017-12-19
Pseudonauka Masaru Emoto   Novella   2017-12-18
Fantastyczne oko przegrzebka pokazane w nowej pracy   Coyne   2017-12-16
Czy ptaki wyewoluowały większe dzioby, by zjadać duże, inwazyjne ślimaki?   Coyne   2017-12-13
Biotechnologia jest pilnie potrzebna w Afryce – dla gospodarki i środowiska   Ridley   2017-12-08
Okrutne zabawy wielorybów   Lyon   2017-12-07
Specjacja zięb z Galápagos przez hybrydyzację   Coyne   2017-12-04
Zrób sobie test ciążowy, Krzysiu   Łopatniuk   2017-12-02
Szopy pracze są inteligentne, ale bywają kłopotliwe   Novella   2017-11-30
Popieranie wiatrowej i słonecznej energii kosztem środowiska   Ridley   2017-11-28
Tradycyjni uzdrawiacze, szczyt o szarlatanerii i “medyczny apartheid” w Południowej Afryce   Igwe   2017-11-25

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Prawo powrotu



Mózg i kodowanie predyktywne



Nocna rozmowa



WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica



Arabowie



Roboty będą uprawiać ziemię



Sumienie, czyli moralność bez smyczy



Skomplikowana ewolucja



Argument neuroróżnorodności



Nowe badanie pamięci długotrwałej



Ściganie bluźnierstwa



Ryby jaskiniowe



Autyzm



Od niepamiętnych czasów



Tunezyjczycy przeciw złemu prawu



Drugie prawo termodynamiki



Pochwała ignorancj



Mistyfikacja Sokala



Intronizacja Chrystusa



Obama chrzescijanie



Szelest liści



Czego wam nie pokazują?



Rozdzielenie religii i państwa



Trwa ewolucyjne upokorzenie archeopteryksa



Trucizna, kamuflaż i tęcza ewolucji



Religia zdrowego rozsądku



Kto się boi czarnego luda?



Land of the pure


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk