Prawda

Czwartek, 4 czerwca 2020 - 12:33

« Poprzedni Następny »


Apoptoza całego ciała


Daniel C. Dennett 2018-11-09


Aby zminimalizować przedłużoną niedołężność starości, powinniśmy być zaprojektowani tak, by umierać nagle i bezboleśnie w jakimś losowo dobranym momencie między wiekiem 85 a 90 lat. To mogłoby nam pomóc w zamianie celu „życia tak długo, jak to możliwe”, na „życie tak dobrze jak to możliwe”.


Życie jest pełne nieszczęścia, samotności i cierpienia –
i kończy się stanowczo zbyt szybko.
(Woody Allen)


Każdy kto przeszedł mękę patrzenia na powolne umieranie starego rodzica wie, że to nie jest żaden sposób na zakończenie życia. Biorąc pod uwagę, że śmierć jest (nadal) nieunikniona, co wolałbyś w ostatnich miesiącach swojego życia: zostać trafionym przez piorun zanim zaczynasz tracić władze umysłowe, czy też nieskończenie długi okres schyłku, podczas którego stopniowo staniesz się niezdolny do wykonywania prostych czynności, do uczestniczenia w rozmowach lub podejmowania decyzji? Niemal wszyscy, z którymi rozmawiałem, stanowczo wolą opcję nagłej śmierci, ale piorun niemal nigdy nie uderza, a wielu myślących ludzi ma rozsądny niesmak wobec jakichkolwiek zaaranżowanych odejść – samobójstwa czy eutanazji – które z konieczności pociągają podejmowanie decyzji przez nich samych lub innych ludzi. Dlaczego? Gdziekolwiek podejmuje się takie decyzje o jakości życia, o stopniu upośledzenia lub cierpienia, tam powstają nieuniknienie możliwości wślizgnięcia się niepożądanych motywów: chciwość lub niecierpliwość, lub – ze strony wkrótce nieżywego – poczucie winy za zbyt długie pozostawanie przy życiu.


Każda praktyka, która staje się powszechna i społecznie akceptowana, pociągnie za sobą, jak się można obawiać, nieoparte naciski ku złego rodzaju zbytniej samoświadomości. Jak zażartował kiedyś filozof Kurt Baier naśladując Sokratesa: „Niezbadane życie nie jest warte życia, ale nadmiernie zbadanym także nie warto się chwalić”. Nie chcemy skończyć naszych dni zastanawiając się, czy wszyscy wokół zerkają na zegarki i porównują nasze pozostałe władze umysłowe do jakiegoś cichego, ale aż nazbyt obecnego progu. Przyznanie, że już nie idzie się „w krok” na różnych boiskach życia jest wystarczająco niemiłe bez konieczności rozważania jak wpływa to na końcowy wynik wielkiej księgi rachunkowej własnego życia.


Czyż nie byłoby więc lepiej, by decyzja i towarzyszący jej obowiązek rozsądnego osądu, nie spoczywały w rękach nikogo innego – rodziny, przyjaciół, „społeczeństwa” – ani we własnych. Jak można to osiągnąć? Jak moglibyśmy zorganizować uderzenia piorunów bez ludzkiej interwencji i bez chaosu? Przez zaprojektowanie i zainstalowanie w każdym człowieku solidnego systemu apoptozy całego ciała. Apoptoza jest zaprogramowaną śmiercią komórki. Jak pisze Wikipedia:

Apoptoza jest procesem umyślnej rezygnacji z życia przez komórkę w organizmie wielokomórkowym. Jest to jeden z głównych typów zaprogramowanej śmierci komórki i wymaga zsynchronizowanej serii zdarzeń biochemicznych prowadzących do charakterystycznej morfologii i śmierci. Proces apoptotyczny dokonuje się w taki sposób, by bezpiecznie pozbyć się martwych komórek i fragmentów.


W odróżnieniu od nekrozy, która jest formą traumatycznej śmierci komórki w wyniku nagłego uszkodzenia, apoptoza odbywa się w uporządkowanym procesie, który na ogół daje korzyści podczas życia organizmu. Na przykład różnicowanie się palców rąk i nóg w rozwijającym się ludzkim płodzie wymaga, by komórki między palcami rozpoczęły apoptozę, tak aby palce mogły się oddzielić. U przeciętnego dorosłego człowieka między 50 a 70 miliardów komórek umiera codziennie z powodu apoptozy. U przeciętnego dziecka w wieku 8-14 lat w przybliżeniu 20 do 30 miliardów komórek umiera codziennie. W ciągu roku oznacza to rozmnażanie się i następujące po tym zniszczenie masy komórek równej wadze ciała danego osobnika.

Moglibyśmy to tak urządzić, by ludzkie ciało wyłączało się nagle i bezboleśnie o wyznaczonym czasie. Niemal nikt nie chciałby wiedzieć z niemal całkowitą pewnością dnia i godziny swojej śmierci, a przyczyny tego są wyraźnie widoczne w każdym dramacie z celi śmierci. Tak więc humanitarny system powinien zawierać znaczący element przypadkowości, przeciągając krzywą dzwonową zaprogramowanej ostatniej godziny na okres, powiedzmy, pięciu lat. Wtedy wiedziałbyś z pewnością, że jeśli jeszcze nie umarłeś z jakiejś innej przyczyny, to w pewnym nieprzewidywalnym czasie, na przykład między osiemdziesiątymi piątymi a dziewięćdziesiątymi urodzinami, nagle padniesz, być może właśnie uderzając piłkę na polu golfowym, pisząc najnowszą powieść albo nawet kochając się.


Implikacje i reperkusje takiej próby wbudowania zaprogramowanej śmierci ciała w nas samych i w naszych potomków przyprawiają o zawrót głowy. Możemy zacząć od próby zmierzenia się z wszystkim, co przemawia za i przeciw, przez naszkicowanie prostej wersji, która może wymagać poważnego podrasowania:

Apoptoza całego ciała 1.0. W każdym człowieku i w każdym kolejnym ludzkim embrionie instalujemy system, który zapewnia szybką, bezbolesną śmierć w jakimś losowo wybranym momencie w wieku między 85 a 90 lat, jeśli śmierć nie zdarzyła się przedtem z jakiejś innej przyczyny.

Jak moglibyśmy tego dokonać? Techniczne szczegóły są ważne, ponieważ każdy z dających się wyobrazić środków wiodących do tego celu ma jakieś wady lub słabości, a możemy spodziewać się, że zostaną one wyolbrzymione przez wszelkie sposoby, na jakie ludzie potrafią się sprzeczać. Całkiem możliwe, że prawdą jest, iż etyczne i polityczne problemy, które będą dręczyły każdy taki system, uczynią go w zasadzie niemożliwym do wprowadzenia, być może nie można tam dojść bez popełnienia jakichś aktów nie do zaakceptowania etycznie lub nierealnych politycznie. W takim wypadku będziemy skazani na nasze obecne, ponure sposoby umierania, ale zbadajmy teren, żeby zobaczyć, co mogłoby być możliwe.

Techniczny projekt rozpada się całkiem naturalnie na dwie części: dostarczenie systemu dla ludzi już żyjących i genetyczne zmodyfikowanie systemu dla następnych embrionów.

To drugie jest problemem dla biologów „evo-devo” (rozwoju i ewolucji), którzy zaczynają rozumieć kaskady biologicznych zegarów, włączających i wyłączających różne procesy rozwojowe. Wiemy całkiem dużo o tym, jak procesy biochemiczne aranżują odpowiedni moment dla takich wydarzeń jak dojrzewanie i menopauza i wiemy także, że ludzka kultura już skutecznie „zakłóciła” taki proces w odległej przeszłości. Inaczej niż wszystkie inne ssaki wielu z nas, dorosłych ludzi, może trawić surowe mleko, ponieważ dobór naturalny stworzył gen, który wyłącza maszynerię, która inaczej wyłączyłaby produkcję laktazy po odstawieniu od piersi. Ta genetyczna zmiana jest tak powszechna w naszym gatunku, że o tych, którzy jej nie mają, mówimy „nie tolerujący laktozy”, zamiast mówić o nas „infantylni pod względem trawienia”! To ludzki obyczaj hodowania zwierząt mlecznych, który kulturowo rozwinął się i był przekazywany, dostarczył nacisków selekcyjnych na tę genetycznie przekazywaną adaptację.


To, co dobór naturalny potrafi dokonać w ciągu kilku tysięcy lat (rolnictwo zaczęło się z grubsza 10 tysięcy lat temu), powinno być do zrobienia przez naprawdę inteligentnych projektantów w ciągu kilku dziesięcioleci. Nie widzę powodu, dla którego nie moglibyśmy teraz stworzyć przy pomocy inżynierii genetycznej enzymowej bomby z opóźnionym zapłonem, która niezawodnie eksplodowałaby kiedyś późno w życiu. Być może zaczęłaby nagle wydzielać do krwioobiegu endokurary, zatrzymując wszystkie ruchy mięśni i w ten sposób dusząc ciało skuteczniej niż jakakolwiek poduszka. (Wymyśliliśmy nazwę „endokurara” zainspirowani nazwą endomorfiny, endogennie tworzonych opiatów, które dają takie zjawisko jak euforia biegacza. Kurara, legendarna trucizna wydmuchiwanych strzał, która szybko paraliżuje mięśnie prowadząc do uduszenia, doprowadziła do rozwoju środków zwiotczających mięśnie używanych przy operacjach – na przykład D-tubokuraryny – które zabiłyby pacjenta, gdyby zastosowaniu ich nie towarzyszył respirator.) Czy można zaprojektować pewne geny, by tworzyły endogenną kurarę? Może moglibyśmy importować właściwe geny z trujących roślin lub żab i zaadaptować je, by służyły temu celowi w naszych ciałach? (Już potrafimy stworzyć roślinę tytoniu, która świeci w ciemności, ponieważ do jej genomu wstawiono geny robaczka świętojańskiego.)


A może potrafilibyśmy tak zmanipulować gen, że po włączeniu przez zegar biologiczny produkowałby jakiś rodzaj endogennego gazu nerwowego lub czegoś innego prowadzącego do katastrofalnej zapaści naczyń krwionośnych, powodując potężny udar i śmierć mózgową. Pozostawiam ekspertom dalsze badania tych i alternatywnych fizjologicznych systemów dostarczania śmierci i notuję jedynie kilka oczywistych postulatów: zastosowana metoda powinna być w wysokim stopniu niezawodna, nieprzenikniona (nie może istnieć żaden praktyczny sposób testowania systemu, by dowiedzieć się dokładnie, kiedy się umrze), musi być całkowicie nietoksyczna wcześniej w życiu, tak zabezpieczona przed majsterkowaniem jak to możliwe i nie mieć żadnych poważnie szkodliwych genetycznych skutków ubocznych. (Zbadamy mnóstwo nie-genetycznych skutków ubocznych takiego systemu we właściwym czasie.)


A co z tymi, którzy już żyją? Na przykład, co wybrałbym dla siebie, żeby osiągnąć taki efekt za mniej więcej 20 lat (w chwili pisania tych słów mam 65 lat). Najprostszym systemem byłaby chyba kapsułka z trucizną dobrze znanego medycynie typu, ale z lontem 20-letnim (losowo + — 1800 dni). Mogłaby być wszczepiona jak rozrusznik serca i zabezpieczona przed majsterkowaniem (przy chirurgicznej próbie jej usunięcia eksplodowałaby przedwcześnie). Lepsze mogłoby być wstrzyknięcie jakiegoś biomodyfikowanego leku, który gromadziłby coś w krwioobiegu i nagle (po 20 latach z kawałkiem) powodowałby jego działanie. Nie trzeba dodawać, że niezawodność i brak toksyczności czegoś takiego musiałaby być bardzo, bardzo wysoka, zanim zgłosiłbym się na ochotnika, ale wyobrażam sobie, że byłaby to tylko średnio bardziej doniosła decyzja w życiu niż wazektomia czy poddanie się jakiejś niekoniecznej operacji z niskim ryzykiem fatalnego rezultatu. Coraz bardziej przyzwyczajamy się do takich decyzji i mamy po temu dobre powody. Niezawodnie rozwiązują one ważne problemy w życiu z dającym się zaakceptować poziomem ryzyka.


Jak wielu innych ludzi będzie jednak podzielać moją postawę? Jakie kampanie publiczne, programy edukacyjne, debaty i dyskusje polityczne mogłyby stworzyć większość, już nie mówiąc o powszechnej zgodzie na przyjęcie takiego systemu? (Na razie pomijam interesujące i ważne kwestie ekonomiczne dotyczące ubezpieczeń zdrowotnych i na życie, wpływu jaki taki system miałby na nie, ponieważ chcę podkreślić, że nie jest to propozycja mająca przede wszystkim na celu zaoszczędzenie pieniędzy podatników czy zachowanie spadku żyjących, ale propozycja, której celem jest zredukowanie wielkiego i nieuchronnie rosnącego bezsensownego cierpienia, które przygotowują dla nas nasze inne technologie, jeśli czegoś nie zmienimy.) Biorąc pod uwagę to, co wiemy o kontrowersjach otaczających fluoryzowanie wody i obowiązkowe programy szczepień, możemy spodziewać się burzliwych debat o każdej takiej propozycji. Ale te kampanie uczą nas także bardzo dużo o tym, jak przedstawiać takie kwestie – i jak tego nie robić. Zarzut „ingerowania w wolę Boga” staje się coraz bardziej wyświechtany i nieprzekonujący z nadmiaru używania i ludzie zaczynają doceniać korzyści interwencji i dostosowywać swoje zasady i wierzenia, by je z nimi pogodzić.


„Aha!” mówią twardogłowi. „Widzimy teraz, że mieliśmy rację opierając się wszystkim tym wcześniejszym technologicznym ulepszeniom! Utorowały one drogę dla tego koszmaru nad koszmarami: zaprogramowanej śmierci!” Ale technologia, którą już zaakceptowali, nadal czyni nie zaprogramowaną śmierć coraz trudniejszą do rozważenia i zatwierdzenia – pomyśl o biednej Terri Shiavo – sądzę więc, że twardogłowi będą przyciągać coraz mniej zwolenników.


Co poza tradycją przebraną w szaty „zasady” stoi przeciwko takiej innowacji? Kto zostałby przez nią skrzywdzony? Ludzie, którzy w innym wypadku żyliby zdrowi do stu lat? To podnosi drażliwą kwestię, co do której ludzie mogliby się nie zgodzić: czy 85 lat to za mało czy za dużo? Zaledwie kilka dziesięcioleci temu dziarscy dziewięćdziesięciolatkowie byli rzadkością, ale nie jest tak dzisiaj. Czy powinniśmy przesunąć datę zaprogramowanej śmierci do 95 lub nawet 100 lat? Dałoby to kilku zdrowym staruszkom kilka dodatkowych lat życia, które warto przeżyć, ale nie zadziałałoby w porę, by zapobiec mnóstwu cierpienia. Jak mamy zrównoważyć ten wzrost cierpienia kontra nie podlegającego cierpieniu życiu nielicznych? Najwyraźniej nie ma sensu przyjmowanie takiego systemu, jeśli rzeczywiście nie ucina życia większości ludzi „w kwiecie wieku”! Jeśli wolisz umrzeć od uderzenia pioruna, kiedy nadal jesteś sprawny i zdrowy, ceną, jaką musisz być skłonny zapłacić jest rezygnacja z kilku lat lub miesięcy, w których byłbyś równie sprawny i zdrowy jak w twoich ostatnich dniach. Nie mamy żadnego doświadczenia w rozważaniu naszego życia w kategoriach malejących przychodów krańcowych i wielu bez wątpienia nadal uważa, że więcej dni życia, niezależnie od tego jak bolesnego i zdezorientowanego, zawsze jest lepsza niż mniej dni. Może jednak zaczniemy się zastanawiać i poważnie traktować myśl, że tylko to, iż potrafimy przedłużyć życie do 100 lat (lub 120!), nie daje nam tak naprawdę prawa do zużywania dużo więcej niż naszą sprawiedliwą część zasobów i wyposażenia świata.


Jest to nowy i niepokojący sposób myślenia o własnym życiu i trudno przewidzieć, jak ludzie dopasują swoje oczekiwania do realiów tego systemu. Czy zaczną planować odejście przy dźwięku fanfar? Czy ci, których na to stać, odłożą tylko tyle, by przetrwać (w zdrowiu) kilka lat i rozdadzą resztę, by mogli cieszyć się zachwytem i wdzięcznością swoich spadkobierców? Czy zacznie się tradycja ekstrawaganckich przyjęć w 85-e urodziny, na których będzie się celebrować życie i czyny ludzi, bardzo podobnie do tego, jak to dzisiaj dzieje się na pogrzebach, ale z udziałem jeszcze-nie-odeszłego? A jak będzie wyglądał okres apoptozalny, po ukończeniu 85 lat? Człowiek nadal będzie miał wszystkie prawa i będzie mógł nadal pracować lub bawić się, może żyjąc nieco bardziej ryzykownie, a może nie. Należy pamiętać, że już wiemy, iż wszyscy umrzemy i to całkiem niedługo, jeśli mamy ponad osiemdziesiąt lat. Ta innowacja wyostrzy już istniejące wyczekiwanie, nie zaś stworzy coś zupełnie nowego.


Jednym z najbardziej interesujących zarzutów, jakie sprowokowałem w niedawnych dyskusjach, jest sugestia, że taka polityka, jeśli zostanie przyjęta, ograbiłaby nas z cennych możliwości pokazania siły w znoszeniu cierpienia. Przyjaciółka powiedziała mi, że nigdy nie doceniała swojej matki, dopóki nie musiała jej pielęgnować aż do śmierci w męczarniach. Wtedy zobaczyła jej niezłomną wolę i godność zachowaną w straszliwych warunkach. Gdyby ten system działał, jej matka umarłaby niedoceniona. Powiedziałbym jednak, że takie cierpienie jest olbrzymią ceną społeczną za okazjonalne odkupienie. Ponadto można posłużyć się tym samym rozumowaniem, by odrzucić wszystkie środki uśmierzające ból, rutynowo podawane obecnie w dawkach potrzebnych, by zadziałały, z uzasadnieniem, że pozbawiamy te biedne dusze złotej możliwości wykazania swojej dzielności wobec sceptycznych członków rodziny i innych gapiów. Tak, byłoby mniej miejsc pracy dla opiekunów ludzi umierających, którzy obecnie odnajdują sens swojego życia w opiekowaniu się na wpół świadomymi, niekontrolującymi czynności fizjologicznych, nie kontaktującymi staruszkami. Niektórzy mogliby przerazić się zanikiem tej tradycji, ale podejrzewam, że niezbyt wielu. Nadal również byłoby mnóstwo cierpienia do oglądania i przynoszenia ulgi, ponieważ nic w tej propozycji nie gwarantuje, że ludzie nie będą umierali straszną, przedłużoną śmiercią w wieku lat 60, 70 czy 80 z najrozmaitszych chorób i wypadków.


Inne często podnoszone zastrzeżenie świetnie ujął jeden z recenzentów tego pisma:

Dennett zauważa, że „dziarscy dziewięćdziesieciolatkowie” są dzisiaj mniejszą rzadkością niż kilkadziesiąt lat temu, ale kontynuuje oferując argument o malejących przychodach krańcowych, który mówi, że (a) śmierć w kwiecie wieku jest ceną wartą zapłaty za uniknięcie powolnego, bolesnego i dezorientującego końca oraz (b) że życie do 120 lat zakładałoby zużycie większej niż sprawiedliwa części zasobów i wyposażenia świata. (a) i (b) są jednak rozdzielne: jeśli osoba jest coraz bardziej niedołężna, to rozciągnięcie życia do (na przykład) 120 lat oznaczałoby spadającą jakość życia i (być może) marnotrawną konsumpcję zasobów. Z drugiej strony, jeśli osoba pozostaje zdrowa i aktywna, to zdobywa 30 lat życia dobrej jakości w porównaniu z losem poprzednich pokoleń. Argumentowanie, że 30 zdrowych lat powinno być skrócone, by oszczędzić zasoby, wygląda na skomplikowaną sprawę z moralnego punktu widzenia, a w każdym razie, jeśli osoba jest zdrowa, to może być produktywna, tworząc zysk społeczny netto za te dodatkowe lata, tak samo jak poważne przedłużenie życia dawało korzyści adaptacyjne w ewolucji człowieka. Wygląda na to, że zaprogramowana długość życia, aby miała sens, musi dość ściśle przylegać do długości zdrowego życia. Wprowadzenie takiego systemu wymaga jednak oszacowań 80 (a może nawet 120) lat w przyszłość wobec możliwości, że w tym czasie nowe odkrycia mogą jeszcze bardziej wydłużyć zdrowe życie. Można obejść ten problem (może przez przestawianie przybliżonego czasu śmierci?), ale powoduje to znaczne dodatkowe komplikacje.

Tak, istotnie, moglibyśmy użyć technologii, by dostroić system, monitorować różne miary jakości życia, tak u poszczególnych ludzi, jak i w populacji, żeby apoptoza optymalnie zbliżała się do przeciętnego tempa niedołężnienia – a nawet tempa indywidualnego niedołężnienia – by dostosować apoptozę do indywidualnych potrzeb. Naszkicowano już matematyczne modele spodziewanych oszczędności opieki zdrowotnej przy różnych reżimach apoptozy. Choć jednak są one możliwe i mogłyby być pożądaną poprawą, idą przeciwko duchowi mojej propozycji, która polega na użyciu technologii w celu usunięcia tej kwestii z naszych opcji podejmowania decyzji i nieustannego monitorowania, które musiałoby nastąpić. Dla lepszego odczucia mojej propozycji rozważ, co czułbyś w sprawie zastosowania wymyślnej technologii monitorowania zakochania się, która wyłączyłaby domysły z romansu (i dowiodła swojej wartości przez zmniejszoną liczbę rozwodów). Powinniśmy zastanowić się nad poważną – bardzo poważną – perspektywą ochrony pewnych aspektów naszego życia i śmierci przed zarządzaniem, zmieniając tym samym krajobraz naszych decyzji. Dlaczego mamy poświęcać tak wielką część budżetu rozwoju i badań na znajdowanie sposobów przedłużenia życia? Nie mamy podobnej obsesji na punkcie uczynienia naszych potomków wyższymi, silniejszymi czy inteligentniejszymi. Wiedza, że można spodziewać się tylko danej liczby lat życia, może pomóc w skupieniu umysłu i to pomóc cudownie.


Koncepcja apoptozy całego ciała otwiera przyprawiającą o zawrót głowy panoramę na sens życia i cierpienia, na niezbadane założenie, że więcej to zawsze lepiej niż mniej, oraz daje szansę możliwości przeżycia pozostałych nam dni w stosunkowej pewności, że nasi bliscy nie będą musieli odsuwać wspomnień naszej patetycznej niedołężności, by dotrzeć do wspomnień, które się liczą. Co byś za to dał? Ja dałbym każdą liczbę lat powyżej 85.


Whole-Body Apoptosis - Tufts University

2 lipca 2008

Tłumaczenie: Małgorzata Koraszewska

(Pierwsza publikacja polskiego tłumaczenia w dawnym „Racjonaliście”)



Daniel C. Dennett


Ur. 1942, jeden z czołowych filozofów nauki, badacz świadomości, filozofii umysłu oraz sztucznej inteligencji; dyrektor Center for Cognitive Studies na Uniwersytecie Tufts. Absolwent Harvardu i Oxfordu. Członek m.in. Amerykańskiej Akademii Nauk i Sztuk, Academia Scientiarum et Artum Europaea, American Association for Artificial Intelligence, American Philosophical Association (przewodniczący w latach 1999-2000). Ważniejsze książki: "Content and Consciousness" (1969), "Brainstorms" (1978), "Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting" (1984), "The Intentional Stance" (1985), "The Intentional Stance" (1987), "Consciousness Explained" (1991), "Darwin's Dangerous Idea. Evolution and the Meanings of Life" (1995), "Kinds of Minds: Towards to Understanding of Consciousness" (1996; wyd. pol. "Natura umysłów", przeł. W. Turopolski, Warszawa 1997), "Brainchildren: Essays on Designing Minds (Representation and Mind)" (1998), "Freedom Evolves" (2003), antologia filozoficzno-literacka "The Mind's I: Fantasies and Reflections on Self and Soul" (1981, wraz z D. Hofstadterem), Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne (2006). Opublikował ponad 100 artykułów filozoficzno-naukowych.


Skomentuj     Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj






Nauka

Znalezionych 1110 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Rozwiązanie dla obecnego kryzysu   Ridley   2020-06-02
Lokalizacja funkcji wykonawczych   Novella   2020-05-30
Przestańcie wierzyć w naukę   Greenfield   2020-05-28
Ewolucyjne korzenie sztuki   Koraszewski   2020-05-27
Innowacji nie można wymusić, ale można je zdławić   Ridley   2020-05-26
Stymulowanie kory wzrokowej   Novella   2020-05-23
Pora na telemedycynę   Novella   2020-05-19
Czy mrożącą krew w żyłach prawdą jest, że decyzja o zamknięciu społeczeństwa opierała się na luźnych matematycznych spekulacjach?   Ridley   2020-05-15
MMR jest bezpieczna i skuteczna   Novella   2020-05-14
Odporność stada na fakty   Koraszewski   2020-05-13
O COVID wiemy wszystko – i nie wiemy niczego   Ridley   2020-05-12
Nanotechnologia zastosowana do leczenia choroby Alzheimera   Novella   2020-05-11
COVID-19 – To są szkody   Novella   2020-05-05
Nadmiar teorii wszystkiego   Koraszewski   2020-05-04
Zawodnicy – i trudności – w wyścigu do wyleczenia COVID   Ridley   2020-04-30
Psychologia sprzeciwu wobec szczepień   Novella   2020-04-25
Prowokator czy prowokowany?   Witkowski   2020-04-24
Nauka on-line jest skuteczna   Novella   2020-04-23
Mądrość w pułapce autorytetu   Witkowski   2020-04-18
Znaleziono najstarszego “bilaterian”: odkryto podobne do robaka stworzenie wraz z jego skamieniałymi śladami   Coyne   2020-04-16
Nietoperze i pandemia   Ridley   2020-04-14
Pandemia ludzkiej głupoty   Novella   2020-04-12
W miarę postępu badań natura naszego wroga staje się coraz wyraźniejsza   Ridley   2020-04-04
Wzmacnianie układu odpornościowego podczas pandemii   Novella   2020-04-02
Dlaczego ten wirus inaczej dotyka pokolenia?   Ridley   2020-03-30
Czaszka maleńkiego dinozaura/ptaka znaleziona w bursztynie   Coyne   2020-03-27
Szczepionka na koronawirusa nie przybędzie szybko   Ridley   2020-03-25
Niebawem dowiemy się jak solidna jest nasza cywilizacja   Ridley   2020-03-23
Żywotność wirusa Covid-19 na różnych powierzchniach (rada: używaj rękawiczek, kiedy odbierasz paczki i nie otwieraj ich przez 24 godziny)   Coyne   2020-03-21
Dzień był krótszy 70 milionów lat temu   Novella   2020-03-20
Jak często powstają ptasie hybrydy?   Coyne   2020-03-18
Mózgi noworodków   Novella   2020-03-16
Twierdzenie o białku i DNA dinozaurów   Novella   2020-03-10
Porażka jest stałym elementem pracy naukowca   Konrad Bocian   2020-03-07
Jak myśleć o naszych problemach   Tupy   2020-03-03
Dlaczego tak wiele nowych wirusów pochodzi od nietoperzy?   Ridley   2020-02-29
Odkrycie antybiotyku przez AI   Novella   2020-02-27
Wizyta w Andach u łysek rogatych   Lyon   2020-02-26
Zioła nie pomagają na utratę wagi   Novella   2020-02-25
Dawkins pisze tweeta   Coyne   2020-02-24
W obronie binarności płci u ludzi   Coyne   2020-02-21
Nie palmy pieniędzy na ołtarzu zielonej manii   Lomborg   2020-02-20
Więcej dowodów ewolucji: końskie zarodki zaczynają tworzyć pięć palców, a cztery zawiązki znikają   Coyne   2020-02-18
Homeopatyczny rentgen   Novella   2020-02-14
Różnice płci w wyborze zabawek: chłopcy bawią się chłopięcymi zabawkami, dziewczynki dziewczęcymi zabawkami   Coyne   2020-02-13
Śmiertelność z powodu raka nadal spada wbrew twierdzeniom szarlatanów     2020-02-11
Odkrycie w immunologii, a leczenie nowotworów   Novella   2020-02-10
Ponowne psucie nauki przez ideologię: ”Slate” wypacza biologię ewolucyjną, by wyglądała na kapitalistyczną i antysocjalistyczną   Coyne   2020-02-07
Flamingi z braku łysek rogatych   Lyon   2020-02-06
Moja ostatnia praca badawcza. Część 3: Znaczenie   Coyne   2020-02-04
Moja ostatnia praca badawcza. Część 2: Wyniki   Coyne   2020-02-03
Moja ostatnia praca badawcza: Część 1: Cele i metody   Coyne   2020-02-01
Ewolucyjne wyjaśnienie nienaukowych przekonań   Bretl   2020-01-31
Zdumiewająca mimikra   Coyne   2020-01-27
Reality check: Pęd do szybkiej „zerowej” emisji to gwarancja przegranej   Lomborg   2020-01-27
Sfuszerowany artykuł o biologii w „Washington Post”   Coyne   2020-01-24
Punkty dla Ameryki w konflikcie między Iranem i USA   Destexhe   2020-01-24
Zbliżanie się do rozumienia pamięci   Novella   2020-01-22
Z perspektywy naszego kurnika   Witkowski   2020-01-16
Fałszywa pokora nie uratuje planety   Boudry   2020-01-09
Złoty ryż zatwierdzony na Filipinach   Novella   2020-01-07
Cudowna animacja DNA i komórek   Coyne   2020-01-06
Dychotomiczne myślenie, niepewność i zaprzeczanie nauce     2020-01-01
Mieliśmy najlepszą dekadę w historii. Naprawdę   Ridley   2019-12-31
Kreacjonista opowiada się za ”argumentem z niedowierzania”   Coyne   2019-12-26
Biologia męskiej agresji i dlaczego nie jest to tylko „socjalizacja”   Coyne   2019-12-24
Wydajność, wyzysk, wybory   Koraszewski   2019-12-23
Społecznościowe finansowanie szarlatanerii   Novella   2019-12-20
Wykład Dawkinsa o czerpaniu odwagi z darwinizmu   Coyne   2019-12-18
Uprawy GM, takie jak Złoty Ryż, uratują życie setek tysięcy dzieci   Ridey   2019-12-13
Darwin, lisy i inne ssaki na Falklandach   Mayer   2019-12-11
Wirtualna edukacja   Novella   2019-12-03
Teoria klasy próżniaczej Thorsteina Veblena – uaktualnienie statusu   Henderson   2019-12-02
Punkt szczytowy inteligencji   Novella   2019-11-30
Likwidowanie przeziębienia miedzią   Novella   2019-11-27
Dlaczego wyjaśnianie problemów przez biały przywilej jest niesłuszne   Rob Henderson   2019-11-25
LiveScience zachwala panpsychizm jako rozwiązanie trudnego problemu świadomości   Coyne   2019-11-22
Jak walczyć z firehosing   Novella   2019-11-19
Odwołajcie antyszczepionkową konferencję w Tel Awiwie   Blum   2019-11-15
Ewolucja dwunożności   Novella   2019-11-14
Granice „przeskoczenia” progu opłacalności   Lomborg   2019-11-13
Dlaczego nie żyjemy w epoce post-prawdy   Pinker   2019-11-11
Śledząc pochodzenie człowieka   Novella   2019-11-09
Skamieniałe trylobity idące gęsiego. Ale dlaczego to zrobiły?   Coyne   2019-11-06
Saga o złotym ryżu   Novella   2019-11-04
Kolejne badanie rolnictwa organicznego   Novella   2019-11-02
Fabrizio Benedetti pyta: “Czy badania placebo wzmacniają pseudonaukę?”     2019-11-01
Nathaniel Comfort raz jeszcze: nauka nie czyni postępów (czy może robi to?)   Coyne   2019-10-31
Pochwała jednoznaczności   Witkowski   2019-10-29
Stare i nowe  troski o bezpieczeństwo żywnościowe   Ongu   2019-10-28
Powrót Adama i Ewy jako rzeczywistych ludzi, jak proponuje kolejna pseudonaukowa teoria   Coyne   2019-10-25
Pradawne przechowywanie żywności   Novella   2019-10-24
Artykuł w naukowym piśmie ”Nature” dyskredytuje naukę i „scjentyzm”, kwestionuje wartości Oświecenia   Coyne   2019-10-22
Błogosławieni ci, którzy wycofują   Jacoby   2019-10-19
Pro-life czyli czarodziej z Krotoszyna   Koraszewski   2019-10-18
Biologia rozwoju ujawnia ewolucyjną historię   Novella   2019-10-15
Niebezpieczne życie antropologa   Blackwell   2019-10-12
Swędzikami jesień się zaczyna   Łopatniuk   2019-10-11
Jak wieloryb stracił swoje geny   Coyne   2019-10-10
Używanie sztucznej inteligencji do diagnozy   Novella   2019-10-08

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Wzmacnianie układu odpornościowego



Wykluczenie Tajwanu z WHO



Drzazgę źle się czyta



Sześć lat



Pochodzenie



Papież Franciszek



Schadenfreude



Pseudonaukowa histeria...


Panstwo etc



Biły się dwa bogi


 Forma przejściowa


Wstęga Möbiusa


Przemysł produkcji kłamstw


Jesteś tym, co czytasz,



Radykalne poglądy polityczne


Einstein



Socjologia



Allah stworzyl



Uprzednie doświadczenie



Żydowski exodus



PRL Chrystusem narodów



Odrastające głowy hydry nazizmu



Homeopatia, wibracje i oszustwo


Żołnierz IDF



Prawo powrotu



Mózg i kodowanie predyktywne



Nocna rozmowa



WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk