Prawda

Wtorek, 19 listopada 2019 - 01:32

« Poprzedni Następny »


Dławiący problem


Paulina Łopatniuk 2018-10-27

Podobny przypadek z roku 1995; masywny obrzęk tkanek miękkich szyi; domena publiczna, CDC, https://phil.cdc.gov/Details.aspx?pid=5325
Podobny przypadek z roku 1995; masywny obrzęk tkanek miękkich szyi; domena publiczna, CDC, https://phil.cdc.gov/Details.aspx?pid=5325

Dotąd zdrowa trzyletnia dziewczynka trafiła do szpitala po trzech dniach gorączki. Dziecko bolało gardło, nie bardzo chciało jeść. Rodzice się niepokoili. Rozległe zapalenie gardła i migdałków stwierdzone podczas badania fizykalnego skłoniło zespół medyczny do zaordynowania antybiotykoterapii. Małej włączono dożylną amoksycylinę z kwasem klawulanowym i pozostawiono na oddziale. Niestety stan dziecka się pogarszał – stopniowo powiększające się szyjne węzły chłonne i obrzęk szyi doprowadziły do przeniesienia pacjentki na oddział intensywnej opieki pediatrycznej szpitala uniwersyteckiego. Z podejrzeniem błonicy.

Tak błonicy. Zwanej czasami dyfterytem, a dawniej także dławcem. Tak, znajdujemy się w państwie z grupy tzw. krajów rozwiniętych, w samym środku Unii Europejskiej. “Nasz” szpital uniwersytecki znajduje się w Antwerpii. W Belgii. I tak, dziecko się w Belgii urodziło. Ale – decyzją swoich pochodzących z Rosji rodziców – nie zostało przeciw błonicy zaszczepione. Dlaczego podkreślam pochodzenie dziewczynki? Na terenie Unii błonica jest chorobą na szczęście rzadką (kilkadziesiąt przypadków rocznie, np. 65 w 2015), w większości przywożoną “z zewnątrz” – a to podczas podróży turystycznych bądź biznesowych, a to w ramach migracji zarobkowych, a to wraz z uchodźcami/czyniami. “Własne” przypadki notuje regularnie właściwie tylko Łotwa, gdzie indziej to historie sporadyczne. Ale jedno z rodziców dziewczynki niedawno podróżowało do Rosji, a tam błonica nadal się zdarza.


Błonicze błony w gardle; Dileepunnikri, CC BY-SA 3.0, https://en.wikipedia.org/wiki/Diphtheria

Błonicze błony w gardle; Dileepunnikri, CC BY-SA 3.0, https://en.wikipedia.org/wiki/Diphtheria



Ale wróćmy do chorej. W momencie przyjęcia na intensywną terapię, przytomna jeszcze i w stanie mniej więcej stabilnym, została szczegółowo przebadana – tym razem już z błonicą w kręgu podejrzeń. Rzeczywiście gardło dziecka pokrywały białawe krwiste błony. Powiększone węzły chłonne i obrzękła szyja dopełniały klasycznego, podręcznikowego obrazu określanego niekiedy mianem szyi prokonsula lub szyi Nerona. Płuca i serce wydawały się być w dobrym stanie, powikłań neurologicznych nie notowano. Pobrano wymazy z gardła i próbki krwi pod kątem ewentualnych innych infekcji i – oczywiście – pod kątem budzącej największy niepokój obecności maczugowca błonicy (Corynebacterium diphtheriae). Oraz zaczęto poszukiwać antytoksyny. Antybiotyki są w leczeniu błonicy ważne, jednak antytoksyna jest absolutnie kluczowa.

Zdjęcie pośmiertne, gruba warstwa białawych błon rzekomych pokrywająca powierzchnię jamy nosowej i gardła oraz schodząca niżej; The College of Physicians of Philadelphia, ok 1915; https://www.historyofvaccines.org/index.php/content/diphtheria-extensive

Zdjęcie pośmiertne, gruba warstwa białawych błon rzekomych pokrywająca powierzchnię jamy nosowej i gardła oraz schodząca niżej; The College of Physicians of Philadelphia, ok 1915; https://www.historyofvaccines.org/index.php/content/diphtheria-extensive



Nie wiem na ile nadążacie za sytuacją. Błonica nie jest w końcu schorzeniem powszechnie znanym i spotykanym, stąd to, co w toku postępowania zupełnie naturalne i zrozumiałe, nie musi się wcale takim wydawać z zewnątrz osobie z medycyną mniej obeznanej. Błony – jak sama nazwa sugeruje – a właściwie błony rzekome pokrywające błony śluzowe to zmiany dla choroby typowe. Grube, twarde szarobiaławe, niekiedy nieco krwiste, z trudem odrywające się od podłoża masy włóknikowe przemieszane z martwiczo zmienionymi komórkami nabłonka, białymi krwinkami i koloniami bakterii. Jeśli udałoby się białawe warstwy zerwać, oczom naszym ukazałaby się krwawiąca powierzchnia pozbawionej nabłonka śluzówki.

Błony chętnie zajmują gardło i migdałki, sięgają też jednak nie tylko w górę, pełznąc czy to podniebieniem, czy jamą nosową, z rzadka zaś nawet po policzkach aż po wargi, ale i w dół, w stronę krtani, tchawicy, a nawet oskrzeli. Tak, potrafią udusić pechową ofiarę – nie bez powodu przy takiej postępującej chorobie mówimy o dławcu błoniczym i nie bez przyczyny znajdziecie w literaturze określenie “anioł duszący dzieci” (‘The strangling angel’ of children) albo el garotillo. Brzmi nieprzyjemnie, ale w końcu to tylko błona, prawda? I to taka nie całkiem nawet prawdziwa błona, raczej taki osad? To dyskusyjne. Spójrzcie ponownie na skład naszych błon rzekomych. Martwiczo zmienione komórki nabłonka, napisałam. To nie tylko osad.

I fakt – całość brzmi przykro, ale wcale nie aż tak dramatycznie. Tyle że to nie wyczerpuje potencjału choroby. Oddajmy głos Rogerowi Byardowi, patologowi sądowemu z Adelajdy (Australia), opisującemu w Journal of Forensic and Legal Medicine przebieg gwałtownie postępującej postaci błonicy:


Masy błon rzekomych zatkały oskrzele czteroletniej dziewczynki; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23357389 

Masy błon rzekomych zatkały oskrzele czteroletniej dziewczynki; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23357389

 



Początek jest nagły, a narastanie błon rzekomych gwałtowne, z zajęciem policzków, całego gardła, ucha środkowego i nosa. Podniebienie miękkie, języczek i migdałki ulegają martwicy i złuszczają się, same zaś martwicze warstwy mogą sięgać w głąb aż do warstwy mięśni szkieletowych, niekiedy z masywnymi krwotokami. Błony schodzące niżej w głąb dróg oddechowych będą nieco cieńsze, płytsze, płuca zaś wreszcie – obrzękłe i przekrwione.

Trochę bardziej obrazowo? Mnie ujęły zwłaszcza te martwicze, złuszczające się i ześlizgujące migdałki, języczek i podniebienie miękkie, pozostawiające za sobą jedynie pola pokryte martwiczym kożuchem. Takie błony potrafią niekiedy osobę chorą zwyczajnie udusić – po prostu zwęzić w stopniu krytycznym drogi oddechowe, potrafią też, oderwawszy się, przytkać tchawicę czy oskrzele. Cytowany przed chwilą Byard w swoim tekście wspomina zresztą historię czteroletniej dziewczynki zmarłej pomimo antybiotykoterapii w ciągu 24 godzin od przyjęcia do szpitala w przebiegu ostrej niewydolności oddechowej – jeszcze zanim udało się ją ostatecznie zdiagnozować; badanie sekcyjne ukazało schodzące od gardła przez całą krtań i tchawicę aż do oskrzeli masywne żółtawe błoniaste naloty i masy martwicze przytykające dolne drogi oddechowe, a pośmiertne już badania mikrobiologiczne dały potwierdzenie obecności Corynebacterium diphtheriae.


Przekrój przez tchawicę czterolatki zmarłej w przebiegu błonicy; pierwsza ze strzałek pokazuje złuszczającą się martwiczo-włóknikową błonę, druga – chrząstkę tchawiczą; Pathology Education Instructional Resource (PEIR), University of Alabama at Birmingham Department of Pathology; http://peir.path.uab.edu/wiki/IPLab:Lab_9:Diphtheria

Przekrój przez tchawicę czterolatki zmarłej w przebiegu błonicy; pierwsza ze strzałek pokazuje złuszczającą się martwiczo-włóknikową błonę, druga – chrząstkę tchawiczą; Pathology Education Instructional Resource (PEIR), University of Alabama at Birmingham Department of Pathology; http://peir.path.uab.edu/wiki/IPLab:Lab_9:Diphtheria



Wróćmy jednak do małej Belgijki. Antytoksynę ostatecznie udało się sprowadzić dzięki pomocy holenderskiego Dutch National Institute for Public Health and the Environment (RVIM). Czyli co? Koniec historii? Wszyscy żyli długo i szczęśliwie?


Niestety, z błonicą nie zawsze bywa tak różowo. I to pomimo leczenia. Jeszcze zanim zdobyto antytoksynę dziewczynce pogorszyło się. Choroba zaczęła atakować nerki i serce. Z jednej strony pojawił się białkomocz i wzrósł poziom kreatyniny, z drugiej zaś strony rozwinął się blok przedsionkowo-komorowy III stopnia. Jednocześnie w materiale pobranym od chorej w końcu udało się potwierdzić obecność maczugowca błonicy. Leczenie kardiologiczne (farmakologia i elektrostymulacja serca) ustabilizowało stan pacjentki, podano jej też wreszcie antytoksynę po uprzedniej ocenie ryzyka reakcji alergicznej (takie ryzyko istnieje i trzeba o tym pamiętać – mówimy w końcu o surowicy końskiej). Niestety – wszystko wskazuje na to, że zbyt późno. Co było dalej? Postępujące zaburzenia funkcji nerek z bezmoczem. Narastająca niewydolność oddechowa wymuszająca intubację. Zatrzymanie akcji serca. Ponadgodzinna resuscytacja niewiele dała. Jedenaście dni od pojawienia się pierwszych oznak infekcji trzylatka zmarła.


W centrum skupisko maczugowców błonicy; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10657202

W centrum skupisko maczugowców błonicy; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10657202



Czy to jakoś szczególnie niezwykły przebieg choroby? W końcu błonica miała dusić i dławić, a nie rujnować cały organizm, prawda? Nie miała niszczyć nerek i serca. To w końcu taka, ot, choroba gardła.


Nieprawda, nic bardziej mylnego.


Jakże to zatem? Czyżby to sepsa zabiła dziewczynkę? Ha, też nie. Corynebacterium diphtheriae nie jest zasadniczo drobnoustrojem inwazyjnym. Siedzi sobie na powierzchni błony śluzowej, mnoży się i wcale w głąb się nie wybiera poza wyjątkowo rzadkimi historiami – notujemy jedynie zupełnie pojedyncze przypadki, w których ten konkretny maczugowiec wywoływałby posocznicę. Nie musi.


<span>Ten oto niepozorny maluch “sprzedał” maczugowcom ich zabójczą toksynę – fag β kłania się; </span>http://textbookofbacteriology.net/diphtheria_3.html
Ten oto niepozorny maluch “sprzedał” maczugowcom ich zabójczą toksynę – fag β kłania się; http://textbookofbacteriology.net/diphtheria_3.html

Nie bez powodu szczepionka błonicy dedykowana wcale nie przed samymi maczugowcami broni, a przed ich najgroźniejszą bronią – toksyną błoniczą (zawiera oczyszczoną nieaktywną toksynę właśnie). Nie każdy maczugowiec ją wytwarza, te zaś, które to potrafią, przejęły tę istotną umiejętność od pewnego bakteriofaga (bakteriofagi to grupa wirusów atakujących bakterie) – tak, gen tox za produkcję toksyny błoniczej odpowiedzialny jest genem pochodzenia wirusowego. Zresztą te maczugowce, które toksyny nie produkują, mogą “nauczyć się” tego od szczepów już odpowiedni gen posiadających – może pamiętacie, że bakterie zdolne się do wymiany podobnych informacji. Ale to już subtelności, podobnie jak mechanizm działania toksyny (w skrócie – blokuje syntezę białekkomórkowych). Najważniejsze, że efektem działania jest śmierć komórek, do których dotrze. Same maczugowce nigdzie nie muszą się fatygować, wystarczy, że wytworzą toksynę. Toksyna nie tylko zabija komórki nabłonka, ale przedostaje się do krwi, kontynuując dzieło destrukcji. I to toksemia błonicza daje w efekcie uszkodzenia – przede wszystkim mięśnia sercowego i nerwów obwodowych, ale też nerek i innych – same atrakcje. To prezent od niepozornego bakteriofaga zabił malutką Belgijkę.


Maczugowce błonicy (Corynebacterium diphtheriae); CDC, Graham Heid, domena publiczna; https://phil.cdc.gov/Details.aspx?pid=12163

Maczugowce błonicy (Corynebacterium diphtheriae); CDC, Graham Heid, domena publiczna; https://phil.cdc.gov/Details.aspx?pid=12163



Ironią losu pozostaje fakt, że tak naprawdę nie wiemy nawet czy toksyna do czegoś się bakteriom przydaje w ich bakteryjnym życiu. W końcu taki mikrob inwestuje sporo zasobów w produkcję białka, którego praktyczne dlań korzyści są de facto niejasne – niektóre podręczniki sugerują, że jej potencjał niszczenia komórek nabłonkowych lub białych krwinek miałby ułatwiać mikrobowi kolonizację gardła, ale pewności nie mamy. To jednak zagadnienie – choć niewątpliwie interesujące – nieco mniej już przydatne medycznie, taka, ot, dygresja na boku.


Istotne jest, że dzięki toksynie nawet co czwarty przypadek błonicy wikła błonicze zapalenie mięśnia sercowego, kolejne historie często niosą także inne komplikacje kardiologiczne z uszkadzaniem układu bodźco-przewodzącego serca w różnym stopniu na czele – łącznie nawet u niemal połowy chorych mogą się rozwinąć mniejsze czy większe uszkodzenia narządu. Nasza mała pacjentka nie jest tu bynajmniej wyjątkiem. Pamiętacie jeszcze Rogera Byarda, australijskiego patologa, którego cytowałam wcześniej? Obok dziewczynki, której błony błonicze zamknęły oskrzela wspomina też historię pięcioletniego chłopca przyjętego do szpitala z bólem gardła, u którego mimo antybiotykoterapii i podania antytoksyny błony na tyle zwęziły drogi oddechowe, że niezbędna okazała się trachestomia, by dziecko się nie udusiło. Co nie zapobiegło powikłaniom kardiologicznym – pięciolatek zmarł dwunastego dnia pobytu w szpitalu w przebiegu ostrej niewydolności serca. Nawet obecnie i nawet leczona prawidłowo błonica zabija do 10% chorych i to właśnie w zmianach w sercu upatruje się obecnie głównej przyczyny zgonów.


<span>Niszczony toksyną błoniczą mięsień sercowy; pośród regularnego wzoru różowych plamek sercowych komórek mięśniowych toksyna poczyniła bladoróżowe wyrwy z jedynie małymi fioletowymi kropeczkami nacieku zapalnego; </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10657202
Niszczony toksyną błoniczą mięsień sercowy; pośród regularnego wzoru różowych plamek sercowych komórek mięśniowych toksyna poczyniła bladoróżowe wyrwy z jedynie małymi fioletowymi kropeczkami nacieku zapalnego; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10657202


<span>Zupełnie nieupowietrznione lewe płuco chorego; CC BY 4.0; </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/30064365
Zupełnie nieupowietrznione lewe płuco chorego; CC BY 4.0; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/30064365

I nie, podobne powikłania wcale nie dotyczą wyłącznie dzieci, choć prawdopodobnie te pediatryczne budzą więcej emocji. Literatura medyczna opisuje przypadek pięćdziesięciopięcioletniego Szweda, który po powrocie ze Sri Lanki wylądował w szpitalu z bólem gardła, gorączką i dusznościami. Obrzęk gardła i pokrywające je szarawe błony już was na pewno nie zaskakują. Pogarszający się stan mężczyzny i ujawnione w bronchoskopii błony zwężające oskrzela wymusiły sztuczną wentylację (tracheotomię przeprowadzono siódmego dnia pobytu w szpitalu), zdjęcia Rtg ukazały niedodmę lewego płuca. Podczas kolejnych bronchoskopii podejmowano próby przynajmniej częściowego usunięcia mas włóknikowych, by “odetkać” niemalże zamknięte lewe oskrzele główne i niedodmie zaradzić. W międzyczasie potwierdzono mikrobiologicznie błonicę. Zmiany w EKG i zaburzenia rytmu serca pojawiły się po czternastym dniu hospitalizacji. Po drodze przyplątało się zapalenie płuc, na szczęście szybko opanowane. Tym razem jednak nie serce okazało się głównym celem.


W czwartym tygodniu pacjentowi nieco się polepszyło, w dniu 46 zrezygnowano z rurki tracheostomijnej i w końcu rozpoczęto usprawnianie chorego, gdy dało o sobie znać kolejne powikłanie choroby – objawy neurologiczne. Najpierw słabnąć zaczął głos, potem stopniowo – kończyny. Chory tracił czucie. Powracać zaczęły trudności w oddychaniu, tym razem o ewidentnie innym podłożu. Drugi miesiąc pobytu w szpitalu mężczyzna kończył już z porażeniem poprzecznym, a niewydolność oddechowa wymusiła intubację. Poważne uszkodzenia nerwów obwodowych (i nie tylko) dotyczą zaledwie kilku procent chorujących na błonicę, jednak rozwijają się u nawet 75% pacjentów/ek z błonicą o ciężkim przebiegu. Mogą obejmować nerwy krtaniowe, nerwy gardła i podniebienia miękkiego, mogą upośledzać połykanie, oddychanie, funkcje okoruchowe. Uszkodzenia rdzenia kręgowego mogą zaburzać zarówno  funkcje ruchowe, jak i czuciowe. U naszego pięćdziesięciopięciolatka stopniowy powrót czynności ruchowych obserwowano od dnia osiemdziesiątego hospitalizacji.


P<span>owrót czucia następował powoli, kawałkami; kolejne znaczniki ukazują stopniowo rosnące zasięgi czucia skórnego; CC BY 4.0; </span>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/30064365
Powrót czucia następował powoli, kawałkami; kolejne znaczniki ukazują stopniowo rosnące zasięgi czucia skórnego; CC BY 4.0; https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/30064365

Niedługo potem ponownie mógł zacząć samodzielnie oddychać, zaczęło wracać czucie. Powoli, stopniowo, po kawałku. W dniu 91 zadecydowano o wypisie i przeniesieniu mężczyzny na rehabilitację. Wizyty kontrolne po trzech i – kolejno – sześciu miesiącach pokazały poprawę – sprawność motoryczna powolutku powracała. W końcu – obserwowany przez kolejne trzy lata – zdołał powrócić niemal w pełni do swych codziennych aktywności bez większych deficytów – pozostały jedynie drobne dolegliwości neurologiczne.

<span>Szczepienia są nie tylko dla dzieci, a akurat te przeciwko krztuścowi i błonicy wymagają przypominania</span>
Szczepienia są nie tylko dla dzieci, a akurat te przeciwko krztuścowi i błonicy wymagają przypominania

Czy mężczyzna był szczepiony? Tego nie wiemy – nie wiedział tego także sam pacjent. Urodził się w czasach, gdy szwedzki program szczepień przeciw błonicy dopiero raczkował (lata pięćdziesiąte to początki szczepień przeciw błonicy i w Polsce) i nie wiadomo czy w ogóle się nań załapał, nawet gdyby jednak zaszczepiono go w dzieciństwie, szczepienia przeciw błonicy są jednymi z tych wymagających dawek przypominających (podobnie jak te przeciw krztuścowichociażby – pamiętajmy, szczepienia są nie tylko dla dzieci) – z czasem odporność maleje i co mniej więcej dekadę powinno się o nią zadbać.


Powiecie, że to wyjątkowe przypadki. Jasne, jak już wspominałam, mówimy o kilkudziesięciu przypadkach rocznie pośród krajów Unii. Nie wszystkie kończą się zgonem – jak również wspominałam, to zaledwie (albo aż, zależnie jak na to spojrzeć) 5-10%. We wspomnianym 2015 roku zmarły “jedynie” 3 osoby – pięciolatek w Hiszpanii (niezaszczepiony niestety z wyboru nieprzychylnych szczepieniom rodziców), sześćdziesięciosiedmioletni Łotysz, osiemdziesięcioczterolatka z Belgii. To nie znaczy, że reszta historii skończyła się dobrze – o losach pięciorga chorych na przykład po prostu nic nie wiadomo. Ale też warto pamiętać, że nie wszystkie te przypadki były zagrożone w równym stopniu. Przez cały czas czytacie o błonicy dróg oddechowych, dwadzieścia wspomnianych infekcji jednak ograniczało się do skóry – ta odmiana błonicy, przyjmująca postać źle gojących się otwartych ran, to zupełnie inna bajka (wspominała o niej w tekście o błonicy chociażby Sporothrix), pewnie kiedyś do błonicy skórnej wrócimy, bywa bowiem malownicza.


I tak, uprzedzę pytania – w Polsce ostatnie przypadki błonicy notowano w latach dziewięćdziesiątych, u naszych sąsiadów jednak nie jest tak wesoło. Podobnie jak w niektórych pozaeuropejskich krajach, do których wszak i z Polski wyjeżdża się niekiedy na wakacje. Doszczepiajmy się (uprzedzając ataki – owszem, sama tak właśnie czynię).

 

(Przypominam też, że patologów możecie śledzić również na fejsbuku – warto tam zaglądać, bo strona jest codziennie aktualizowana)


Literatura:


Fatal diphtheria myocarditis in a 3-year-old girl—related to late availability and administration of antitoxin
? K Van Damme, N Peeters,PG  Jorens, T Boiy, M Deplancke, H Audiens, M Wojciechowski, J De Dooy, M Te Wierik, E Vlieghe;
 Paediatrics and International Child Health2017;Sep 29:1-5. doi: 10.1080/20469047.2017.1378796. [Epub ahead of print]

Fatal laryngeal diphtheria in a UK child. A Ganeshalingham, I Murdoch, B Davies, E Menson; Archives of Disease in Childhood 2012;97(8):748-9

Severe diphtheria with neurologic and myocardial involvement in a Swedish patient: a case report. S Skogmar, J Tham; BMC Infectious Diseases 2018;18(1):359

Diphtheria: forgotten, but not gone. NR Adler, A Mahony, ND Friedman; Internal Medicine Journal 2013;43(2):206-10

Diphtheria – ‘The strangling angel’ of children. RW Byard; Journal of Forensic and Legal Medicine2013;20(2):65-8

The Pathology of DiphtheriaTL Hadfield, P McEvoy, Y Polotsky, VA TzinserlingAA Yakovlev; Journal of Infectious Diseases 2000;181;Suppl 1:S116-20

Tetanus, Botulism, and Diphtheria. AL Berkowitz; CONTINUUM: Lifelong Learning in Neurology 2018;24(5, Neuroinfectious Disease):1459–1488


Paulina Łopatniuk


Lekarka ze specjalizacją z patomorfologii, pasjonatka popularyzacji nauki, współtwórczyni strony poświęconej nowinkom naukowym Nauka głupcze, ateistka, feministka. Prowadzi blog naukowy Patolodzy na klatce.
 

Wyślij artykuł do znajomego:     Wydrukuj



Nauka

Znalezionych 1032 artykuły.

Tytuł   Autor   Opublikowany

Odwołajcie antyszczepionkową konferencję w Tel Awiwie   Blum   2019-11-15
Ewolucja dwunożności   Novella   2019-11-14
Granice „przeskoczenia” progu opłacalności   Lomborg   2019-11-13
Dlaczego nie żyjemy w epoce post-prawdy   Pinker   2019-11-11
Śledząc pochodzenie człowieka   Novella   2019-11-09
Skamieniałe trylobity idące gęsiego. Ale dlaczego to zrobiły?   Coyne   2019-11-06
Saga o złotym ryżu   Novella   2019-11-04
Kolejne badanie rolnictwa organicznego   Novella   2019-11-02
Fabrizio Benedetti pyta: “Czy badania placebo wzmacniają pseudonaukę?”     2019-11-01
Nathaniel Comfort raz jeszcze: nauka nie czyni postępów (czy może robi to?)   Coyne   2019-10-31
Pochwała jednoznaczności   Witkowski   2019-10-29
Stare i nowe  troski o bezpieczeństwo żywnościowe   Ongu   2019-10-28
Powrót Adama i Ewy jako rzeczywistych ludzi, jak proponuje kolejna pseudonaukowa teoria   Coyne   2019-10-25
Pradawne przechowywanie żywności   Novella   2019-10-24
Artykuł w naukowym piśmie ”Nature” dyskredytuje naukę i „scjentyzm”, kwestionuje wartości Oświecenia   Coyne   2019-10-22
Błogosławieni ci, którzy wycofują   Jacoby   2019-10-19
Pro-life czyli czarodziej z Krotoszyna   Koraszewski   2019-10-18
Biologia rozwoju ujawnia ewolucyjną historię   Novella   2019-10-15
Niebezpieczne życie antropologa   Blackwell   2019-10-12
Swędzikami jesień się zaczyna   Łopatniuk   2019-10-11
Jak wieloryb stracił swoje geny   Coyne   2019-10-10
Używanie sztucznej inteligencji do diagnozy   Novella   2019-10-08
Niespodzianka! Koty są tak samo przywiązane do swojego personelu jak psy i niemowlęta   Coyne   2019-10-05
Oburzenie, stronniczość i niestabilność prawdy   Novella   2019-10-04
O zmianie klimatu: ludzkość nie jest „nikczemna”   Lomborg   2019-10-03
Postmodernizm wyjaśniony i krytykowany   Coyne   2019-09-30
Uzdrawianie kryształami   Novella   2019-09-26
Kolejna rewolucja w rolnictwie   Novella   2019-09-24
Opory przeciwko szczelinowaniu są oparte na ideologii, a nie na nauce   Jacoby   2019-09-23
St Paul Island część 5   Lyon   2019-09-21
Co to jest czerwona rtęć?   Novella   2019-09-20
Jaka sztuka siedzi w naszych genach i czy to aby nie kicz?   Koraszewski   2019-09-19
Fałszywe wspomnienia i Fake News   Novella   2019-09-18
Kolejna próba odrzucenia teorii Darwina   Coyne   2019-09-17
Choroba zielonych mięśni   Łopatniuk   2019-09-14
”Sygnalizowanie cnoty” może nas irytować. Cywilizacja byłaby jednak bez niego niemożliwa    Miller   2019-09-13
Foka Weddela wygryza w lodzie otwory do oddychania   Coyne   2019-09-12
DNA i Loch Ness   Novella   2019-09-11
Nowa i ważna czaszka hominina z Etiopii   Coyne   2019-09-10
St Paul Island, Część 4   Lyon   2019-09-06
Biały jak śnieg, żółciutki jak kaczuszka   Łopatniuk   2019-09-04
Pingwiny geje? Nie tak szybko   Coyne   2019-09-03
Czego może nas nauczyć była zwolenniczka antyszczepionkowców, Kelley Watson-Snyder     2019-08-30
Bezzbożowa karma dla psa   Novella   2019-08-29
Odrażające życie płciowe pingwinów białookich   Coyne   2019-08-28
Badanie akupunktury jako terapii na dławicę piersiową   Novella   2019-08-23
Pradawna gigantyczna papuga z Nowej Zelandii: metr wysokości i waga 7 kilogramów!   Coyne   2019-08-22
Alaska — nurniczki i obopólny dobór płciowy   Lyon   2019-08-20
Zła nauka promuje organiczne jabłka   Novella   2019-08-19
Gąsienica zmienia kolor, żeby dopasować się do podłoża nie używając oczu: potrafi widzieć skórą!   Coyne   2019-08-16
Pseudonaukowa histeria to nie jest dobra odpowiedź na klimatyczne wyzwania   Lomborg   2019-08-14
GMO i model deficytu wiedzy   Novella   2019-08-12
Po raz pierwszy użyto edytowania genów CRISPR do leczenia zaburzenia genetycznego – anemii sierpowatej   Coyne   2019-08-08
Maskonury z wyspy St. Paul na Alasce   Lyon   2019-08-07
Zbieg okoliczności czy prawo wielkich liczb?   Novella   2019-08-06
I pijcie łzy moje, czyste rzęsiste   Łopatniuk   2019-08-03
Kształtowanie opinii o nauce i medycynie   Novella   2019-08-02
Nowe badanie dotyczące zwrotu zgubionych portfeli: ludzie na świecie są uczciwsi niż myślisz, ale czytelnik wyliczył, że uczciwość jest większa w mniej religijnych krajach   Coyne   2019-08-01
Praktykowanie medycyny bez uprawnień nie jest wolnością słowa   Novella   2019-07-31
Radujcie się, Ziemia staje się zieleńsza   Ridley   2019-07-30
Spiski wokół ptaków   Novella   2019-07-29
Matt Meselson opisuje swój najsłynniejszy eksperyment (z Frankiem Stahlem)   Coyne   2019-07-26
Niemający rozeznania filozof twierdzi, że gatunki nie istnieją   Coyne   2019-07-23
Więcej złych wiadomości dla dilerów witamin   Novella   2019-07-22
Starożytny ptak z nadzwyczaj długim palcem   Coyne   2019-07-19
YouTube i szarlataneria leczenia raka dietą   Novella   2019-07-18
“Współczesny” Homo sapiens mógł być w Eurazji aż 210 tysięcy lat temu   Coyne   2019-07-17
Hodowanie mini-mózgów z komórek macierzystych   Novella   2019-07-15
Szczepionka HPV działa. Koniec kropka     2019-07-13
Efekt przechodnia   Novella   2019-07-11
Prątkiem w raka, czyli co ma gruźlica do raka pęcherza   Łopatniuk   2019-07-06
Opowieści o nauce zastępują fikcję w Teatrze Narodowym Ugandy   Ongu   2019-07-05
Pleśń w przestrzeni kosmicznej   Novella   2019-07-03
Pterozaury: Czy umiały latać od razu po wykluciu się?   Coyne   2019-07-02
Ludziom rosną rogi? – Złe informowanie o nauce   Novella   2019-07-01
Przemysł ”wellness”   Novella   2019-06-28
Nazywanie zmiany klimatu ”katastrofalną” utrudnia znalezienie realnych odpowiedzi   Lomborg   2019-06-26
Olbrzymie straszyki mają zostać ponownie wprowadzone na wyspę Lord Howe   Coyne   2019-06-25
Amonit (i masa innych stworzeń) znaleziona w birmańskim bursztynie   Coyne   2019-06-21
Ślubowanie o zniesieniu grzechu   Ridley   2019-06-20
Nowe informacje o dzieciach CRISPR   Novella   2019-06-17
Słonie mają fantastyczny węch (lepszy niż psy): są jedynymi zwierzętami, które potrafią rozróżnić inne ilości pokarmu tylko po zapachu   Coyne   2019-06-14
Indyjscy farmerzy wysiali ziarna GMO w proteście obywatelskiego nieposłuszeństwa     2019-06-13
Chcąc zadowolić antyaborcjonistów administracja Trumpa tnie finansowanie badań medycznych przy użyciu tkanki płodowej   Coyne   2019-06-11
Triumf Mao: Światowa Organizacja Zdrowia oficjalnie akceptuje szarlatanerię tradycyjnej chińskiej medycyny     2019-06-04
Ale jak to bezbarwnikowy?   Łopatniuk   2019-06-01
Na zdrowie: izraelscy naukowcy warzą piwo na ”wskrzeszonych” drożdżach sprzed 5000 lat     2019-05-31
Skąd wiemy to, co wiemy?   Novella   2019-05-28
Samice bonobo (ale nie samice szympansów) pomagają swoim synom w zdobywaniu partnerek   Coyne   2019-05-25
Dlaczego ludzie sprzeciwiają się technologiom, które zmniejszają szkody?   Ridley   2019-05-24
Nowa praca o nielotnych chruścielach rażąco przesadzona i wypaczona w popularnych mediach   Coyne   2019-05-22
Trenowanie sztucznej inteligencji, żeby widziała jak człowiek   Novella   2019-05-21
A polać wielką wodą…   Cipiur   2019-05-18
Wykrywanie kłamstw w mózgu   Novella   2019-05-17
Walka o zachowanie bioróżnorodności   Ridley   2019-05-15
Niezwykły przypadek mimikry: skaczący pająk naśladuje gąsienicę   Coyne   2019-05-14
Selektywnie stosowana koncepcja tabula rasa i ideologicznie motywowane nieporozumienia   Cory Clark   2019-05-09
Dlaczego szarlatani nie powinni nadzorować sami siebie     2019-05-08
Kiedy naukowcy nie tolerują odmiennego zdania   Weber   2019-05-07
Przegapione odkrycia w historii nauki   Ridley   2019-05-02

« Poprzednia strona  Następna strona »
Polecane
artykuły

Schadenfreude



Pseudonaukowa histeria...


Panstwo etc



Biły się dwa bogi


 Forma przejściowa


Wstęga Möbiusa


Przemysł produkcji kłamstw


Jesteś tym, co czytasz,



Radykalne poglądy polityczne


Einstein



Socjologia



Allah stworzyl



Uprzednie doświadczenie



Żydowski exodus



PRL Chrystusem narodów



Odrastające głowy hydry nazizmu



Homeopatia, wibracje i oszustwo


Żołnierz IDF



Prawo powrotu



Mózg i kodowanie predyktywne



Nocna rozmowa



WSzyscy wiedza



Nieustający marsz



Oświecenie Pinker



Alternatywna medycyna zabija



Kobiety ofiarami



Prometeusz



modyfikowana pszenica



Arabowie



Roboty będą uprawiać ziemię



Sumienie, czyli moralność bez smyczy



Skomplikowana ewolucja



Argument neuroróżnorodności



Nowe badanie pamięci długotrwałej


Listy z naszego sadu
Redaktor naczelny:   Hili
Webmaster:   Andrzej Koraszewski
Współpracownicy:   Jacek, , Malgorzata, Andrzej, Marcin, Henryk