Nowy wirus umysłu błyskawicznie ogarnia nasze społeczeństwa

To jedno z najgorszych połączeń, jakie może cechować człowieka – i dziś jest wszędzie.

Z mojej perspektywy częściowo winne temu jest to, jak nonszalancko przyklejamy ludziom etykiety „bardzo bystry” czy „niesamowicie inteligentny”. Zaczęliśmy traktować inteligencję jako ogólny certyfikat kompetencji, zamiast jako coś ściśle związanego z konkretną dziedziną. Ktoś może być rzeczywiście błyskotliwy w jednej, dwóch czy trzech dziedzinach, a jednocześnie kompletnie nie mieć pojęcia – albo wręcz kompromitująco się mylić – w dziesiątkach innych.

Ekonomista, dajmy na to, może rozumieć politykę monetarną, rynek pracy, cykle inflacyjne, przepływy kapitału, finanse publiczne, bankowość, trendy biznesowe i ich wpływ na społeczeństwo, a także bardziej szczegółowe obszary, takie jak edukacja, zdrowie publiczne, rynek nieruchomości czy handel. Ale to nie oznacza, że wie cokolwiek o geopolityce Bliskiego Wschodu, historii Izraela, judaizmie, dynamice syjonizmu czy historycznych konturach konfliktu izraelsko-arabskiego.

Innymi słowy: wielu z nas traktuje kogoś, kto zna się na czymś, tak, jakby znał się na wszystkim – a oni sami często w to wierzą. Ekspertyza w jednej dziedzinie staje się w ich oczach czekiem in blanco, który czują się uprawnieni zrealizować wszędzie indziej.

Ta iluzja została dodatkowo wzmocniona przez erę cyfrową. Algorytmy mediów społecznościowych promują tych, którzy mówią w kategorycznych stwierdzeniach, i karzą tych, którzy mówią z niuansami. Pewność siebie jest nagradzana, pokora – karana. Ktoś może zyskać rozgłos dzięki jednej dobrze skonstruowanej serii postów, po czym zaczyna się zachowywać, jakby zyskał prawo do autorytatywnego wypowiadania się na każdy temat. Platformy promują powierzchowne przeglądy, teatralną pewność siebie i 15-sekundowe „wyjaśniacze”, które spłaszczają złożoność do poziomu haseł i efektów specjalnych. Ludzie mylą widoczność z mądrością. Pewność siebie z głębią. Zaczynają wierzyć, że skoro mają odbiorców, to muszą też mieć wiedzę.

Psychologia ma na to nazwę: efekt Dunninga–Krugera – zjawisko, w którym osoby najmniej kompetentne są zwykle najbardziej pewne siebie. Ludzie z odrobiną wiedzy, wystarczającą, by była niebezpieczna, konsekwentnie przeceniają swoje kompetencje, podczas gdy ci naprawdę znający temat wypowiadają się ostrożnie, bo widzą, jak głęboka i złożona jest dana materia. Arogancja najszybciej rośnie u tych, którzy stoją na najcieńszym fundamencie intelektualnym. Prawdziwi uczeni, ci poważni, brzmią niepewnie nie dlatego, że wiedzą mniej, ale dlatego, że wiedzą więcej.

Nigdzie ta mieszanka arogancji i ignorancji nie jest tak widoczna, jak wtedy, gdy nie-Żydzi pouczają (jawnie lub pośrednio) Żydów na temat Izraela, syjonizmu, judaizmu czy żydowskiej tożsamości. To zdumiewające, z jaką swobodą ludzie zakładają, że te tematy to po prostu punkty politycznej debaty, neutralna przestrzeń intelektualna dostępna dla każdego, kto ma konto na Facebooku.

Ale to nie jest przestrzeń neutralna. To sprawy intymne, historyczne, emocjonalne, duchowe, egzystencjalne. To pamięć dziedziczona, trauma pokoleniowa, starożytna więź z ziemią, rytuały, modlitwa i opowieść o przetrwaniu, która wyprzedza każdą współczesną ideologię. Walka nie-Żyda to nie nasza walka. Historia nie-Żyda to nie nasza historia. Doświadczenie świata przez nie-Żyda – jego zagrożeń, znaczeń, nadziei – to nie doświadczenie żydowskie.

Czy są nie-Żydzi, którzy podejmują trud, by uczyć się głęboko, rzetelnie i z szacunkiem? Oczywiście. Istnieją nieżydowscy syjoniści, którzy studiują, czytają, zadają pytania i słuchają. My, Żydzi, widzimy ich, cenimy i szczerze doceniamy.

Ale to wyjątki – właśnie dlatego, że włożyli w to wysiłek. Przytłaczająca większość tego nie robi. Większość nie-Żydów wypowiadających się o Izraelu, syjonizmie czy judaizmie – mówiąc wprost – nie ma pojęcia, o czym mówi. Nie zagłębili się w żydowskie teksty, nie studiowali historii Żydów, nie nauczyli się hebrajskiego, nie przeanalizowali wieków wygnania, prześladowań i powrotu.

Dlatego też większość nie-Żydów nie powinna pouczać Żydów (jawnie ani niejawnie) w tych sprawach. Ciekawość jest mile widziana; pouczanie — nie. Żydzi nie są nikomu winni wyjaśnień dotyczących naszego istnienia, naszej tożsamości ani naszej ojczyzny. Nic z tego nie podlega negocjacjom, aprobacie czy „zasłużeniu” na szacunek. A jeśli ktoś spoza wspólnoty żydowskiej uważa, że jest inaczej — to, niezależnie od intencji, skutkiem takiej postawy jest antysemityzm.

Co więcej, szczególnie niedorzeczne jest posiadanie silnych opinii na temat spraw, które nie mają żadnego realnego wpływu na czyjeś życie. Pamiętam, jak kilka miesięcy temu odwiedziłem moją przyrodnią siostrę w Idaho i poszedłem wieczorem na spotkanie klubu sportowego. Kilku mężczyzn dowiedziało się, że mieszkam w Izraelu — i niemal natychmiast rozpoczęli długą dyskusję o Gazie i Palestyńczykach.

W pewnym momencie zapytałem ich: „Dlaczego tak bardzo was to obchodzi? Cokolwiek wydarzy się — lub nie wydarzy — w Gazie czy z Palestyńczykami, ma dosłownie zerowy wpływ na wasze codzienne życie.” Kombinowali, jak tylko mogli, żeby wyjaśnić, dlaczego ich to powinno obchodzić i dlaczego rzeczywiście ich to obchodzi, ale oto rzeczywistość: mieszkają w Idaho. Głosują, kierując się lokalnymi potrzebami i interesami, nie konfliktem oddalonym o tysiące kilometrów. Kogo próbują oszukać? To szczyt arogancji i ignorancji — zajmować stanowisko w sprawach odległych, nie mając z nimi żadnego związku, i jeszcze przekonywać siebie, że to dowód moralnej prawości czy oświecenia.

Jednocześnie ta toksyczna mieszanka arogancji i ignorancji występuje również wewnątrz społeczności żydowskiej. Są Żydzi, którzy niemal nie prowadzą życia żydowskiego — ich kontakt z judaizmem ogranicza się do nostalgii, kilku symboli kulturowych i zamglonych wspomnień z dzieciństwa — a mimo to nagle występują jako autorytety w sprawach antysemityzmu, syjonizmu czy wojny Izrael–Gaza.

Jest „Żyd kulturowy”, który nie studiuje żydowskich tekstów ani historii, a mimo to czuje się uprawniony do deklarowania, co judaizm „naprawdę reprezentuje”.

Jest żydowski akademik, który jest ekspertem w zupełnie innej dziedzinie, ale zakłada, że jego intelektualny sukces daje mu wgląd w geopolitykę Bliskiego Wschodu.

Jest Żyd, który uważa, że bycie „antysyjonistą” czyni go moralnie odważnym — podczas gdy w rzeczywistości świadczy to jedynie o tym, jak mało rozumie z historii Żydów, żydowskiego narodu i nierozerwalności judaizmu i syjonizmu.

Niech to będzie absolutnie jasne: nie ma judaizmu bez syjonizmu i nie ma syjonizmu bez judaizmu — to nie hasło polityczne, ale fakt historyczny. Tylko aroganccy i ignoranccy ludzie myślą, że mają prawo usuwać lub zmieniać historię.

Oczywiście, wiele z tego wynika z szerszego zjawiska żydowskiego samowywłaszczenia — przekonania, że dystansowanie się od żydowskości i żydowskiej wspólnoty świadczy o wyrafinowaniu. Wielu Żydów odziedziczyło tożsamość żydowską, która jest krucha, powierzchowna lub „zlecona na zewnątrz”, i przyjmują narracje innych kultur, jakby były one bardziej oświecone lub kosmopolityczne niż ich własna. Ale to nie jest oświecenie — to fałszerstwo.

Głębszym problemem jest to, że nasze społeczeństwo przestało cenić intelektualną pokorę. Powiedzenie „Nie wiem wystarczająco dużo o tym temacie” kiedyś było oznaką dojrzałości. Dziś postrzega się to jako słabość i nudę. Staliśmy się kulturami, które bardziej szanują pewność siebie niż kompetencję, występ niż naukę, głośność niż dokładność. Ale ludzie, którzy naprawdę wnoszą wartość do świata, to prawie nigdy nie ci, którzy grają pewność siebie. To ci, którzy studiują, słuchają, myślą, czytają i uznają złożoność.

To wszystko jest jeszcze bardziej niepokojące, gdy uświadomimy sobie, że najbardziej destrukcyjni przywódcy w historii byli niemal zawsze napędzani właśnie tą samą mieszanką arogancji i ignorancji. Tyrani, demagodzy i ideolodzy odpowiedzialni za największe zbrodnie — wierzyli, że posiedli absolutną prawdę, choć wiedzieli szokująco mało o świecie, ludzkiej naturze czy konsekwencjach swoich działań. Arogancja dawała im śmiałość, by narzucić swoją wolę milionom; ignorancja uniemożliwiała im zrozumienie kosztów — aż było za późno dla nich i dla wszystkich innych.

Czy naprawdę chcemy powtarzać tę ścieżkę? Skrajna prawica romantyzuje izolacjonizm, ale izolacjonizm napędzany przez arogancję i ignorancję historycznie prowadził wprost do poważnych konfliktów zbrojnych. Skrajna lewica domaga się, by każdy podporządkował się każdemu aspektowi jej agendy — co nie jest niczym innym jak czystym faszyzmem. A wszyscy wiemy, dokąd ta droga prowadzi.

Zastanawiamy się, skąd się bierze tyle dezinformacji i polaryzacji, ale odpowiedź jest jasna dla każdego, kto chce patrzeć: to połączenie arogancji i ignorancji. Ono daje władzę amatorom i „ekspertom z trybun”. Spłaszcza historię, zniekształca rzeczywistość i dewaluuje prawdę. Społeczeństwo, które nagradza takich ludzi, staje się łatwiejsze do zmanipulowania — i trudniejsze do naprawienia.

Antidotum nie jest milczenie, lecz poważne podejście. Gotowość do nauki przed zabraniem głosu. Oczywiście, nawet samo pojęcie „nauki” zostało dziś zdewaluowane — zredukowane do szybkiego wyszukania w Google, przeglądania Wikipedii, rzucenia okiem na ulubiony portal czy przejrzenia tego, co algorytm podał w mediach społecznościowych.

A nawet wśród tych, którzy naprawdę chcą się uczyć, samo uczenie się stało się upolitycznione i jednostronne. Media, feedy społecznościowe, treści „edukacyjne”, a nawet programy nauczania — często zostały zaprojektowane nie po to, by oświecać, lecz by umacniać światopogląd. Fakty są filtrowane przez ideologię, kontekst usuwany, a złożoność sprowadzana do haseł, które służą narracji — nie prawdzie.

W takim środowisku coraz trudniej odróżnić, co jest prawdziwe, co dokładne, a co warte zaufania. I właśnie dlatego powstrzymanie się od zabierania głosu nie tylko jest dopuszczalne, ale wręcz rozsądne. Milczenie w tym kontekście nie jest ucieczką — to przejaw roztropności. To uznanie, że udawanie, że się wie, kiedy się nie wie — tylko zwiększa hałas, nie zrozumienie.

I być może to najczęściej pomijana kwestia: nikt nikogo nie zmusza, by mieć opinię. Nie ma moralnego obowiązku wypowiadania się na każdy temat, nie ma nagrody za na wpół przemyślane sądy, nie ma wstydu w tym, by milczeć — dopóki nie będzie się naprawdę czegoś pewnym. Milczenie nie jest tchórzostwem — jest często przejawem mądrości. Świat byłby znacznie zdrowszy psychicznie, gdyby więcej ludzi zrozumiało, że presja, by stale mieć opinię, jest iluzją.

Im mniej ludzi udaje, że wie wszystko, tym więcej miejsca zostaje dla tych, którzy naprawdę wiedzą coś.

Link do oryginału: https://www.futureofjewish.com/p/welcome-to-the-age-of-arrogant-ignorance?utm_source=substack&;utm_medium=email

Future of Jewish, 12 grudnia 2025